शोणानदी रम्या, शुद्धवारिण्या, गम्भीरया, शुभशय्यावती च दृश्यते। रामः विश्वामित्रं ऋषिं पप्रच्छ, "कस्य मार्गे, भगवन्, वयं नदीं तरिष्यामः?" तस्य प्रश्नस्य उत्तरं दत्त्वा विश्वामित्रः उवाच, "एष मार्गः मया निर्दिष्टः, येन महर्षयः यान्ति।" ततः विश्वामित्रस्य वाक्यं श्रुत्वा, महर्षयः विविधवनानि निरीक्षन्तः प्रस्थिताः। दीर्घं पथं गत्वा, दिनस्य मध्यभागे, ते जाह्नवीं नदीं ददृशुः, या ऋषिसंसेविता श्रेष्ठा नदी। तां पवित्रां नदीं, हंसक्रौञ्चनिवासां दृष्ट्वा, सर्वे महर्षयः रामसहिताः प्रमुदिताः अभवन्। ततः सर्वे तस्याः तटे निवासस्थानं कृतवन्तः। विधिवत् स्नात्वा, पितृदेवताभ्यः तर्पणं चक्रुः। होमं कृत्वा, तर्पणमृतसमानं खादित्वा, शुभे जाह्नवीतीरे प्रविश्य, हर्षपूर्णचित्ताः अभवन्। ततः सर्वे विश्वामित्रं महात्मानं सर्वतः परिवृत्य, सम्यक् उपविष्टाः, राघवौ अपि तत्र आसन। हर्षितचित्तः रामः विश्वामित्रं उवाच, "भगवन्, त्रिस्रोतसं गङ्गां कथय; सा कथं त्रैलोक्यं विजयित्वा नदीपतित्वं प्राप्तवती?" रामस्य वचनात् प्रेरितः विश्वामित्रः गङ्गायाः उत्पत्तिं जन्म च वर्णयितुम् आरभत। "राम, हिमवान् पर्वतानां नाथः, महत् रत्ननिधिः, भूमौ अप्रतिमसौन्दर्ये द्वे कन्ये अभवत्। तयोः माता मेना, मेरुदुहिता, सुलता, हिमवतः प्रिया। तस्याः प्रथमजा गङ्गा, द्वितीया उमा नाम्ना। ततः सर्वे देवाः स्वकार्यसिद्ध्यर्थं गङ्गां, त्रिस्रोतसं नदीं, हिमवान्तं याचितवन्तः। हिमवान् धर्मेण गङ्गां, लोकपावनीं, स्वेच्छया प्रवहन्तीं, त्रैलोक्यहिताय दत्तवान्। गङ्गां प्राप्त्य, सर्वे लोकहितैषिणः कृतकार्याः प्रस्थिताः। राघव, अन्यां कन्यां, उमा नाम, पर्वतानाथः, कठोरव्रतानुष्ठिता तपसा स्थितवती। तां उमा देवीं, लोकपूजितां, अप्रतिमसौन्दर्ययुक्तां, रुद्राय दत्तवान्। राघव, हिमवान्तस्य एते द्वे कन्ये, लोकसम्मानिते: गङ्गा नदीश्रेष्ठा, उमा देवी च। बुद्धिश्रेष्ठ, सर्वं तव उक्तं—त्रिस्रोतसं गङ्गा कथं प्रथमं दिवं गता। ततः सा रम्या दिव्या नदी, पर्वतानाथकन्या, पापरहिताः वारिण्यः धारयन्ती, देवानां लोकं प्रविष्टवती। एतत् श्रुत्वा, रामः लक्ष्मणः च, कथे स्वागतं कृत्वा, विश्वामित्रं पुनः पप्रच्छतुः, "ब्राह्मण, त्वया धर्म्यं श्रेष्ठं वृत्तान्तं उक्तम्; अधुनापि हिमवान्तस्य ज्येष्ठकन्यायाः जन्म विस्तरेण कथय, यद् दिव्यं मानुषं च सर्वं त्वं जानासि। केन कारणेन गङ्गा त्रिस्रोतसा प्रवहति? सा कथं नदीश्रेष्ठा त्रिस्रोतसं प्रसिद्धा अभवत्? त्रिषु लोकेषु, धर्मज्ञ, केन कर्मणा, केन सहचर्येण सा प्रवृत्ता? इति ककुत्स्थवंशजः उक्तवान्, विश्वामित्रः तपोधनः प्रत्युवाच। स ऋषिमध्ये सम्पूर्णं वृत्तान्तं कथयामास। "पूर्वे, राम, महातपस्वी शितिकण्ठः नवविवाहितः अभवत्। सा देवीं दृष्ट्वा, भगवन् महादेवः, नीलकण्ठः, तया सह रममाणः, शतं दिव्यवर्षाणि व्यतीयात्। तथापि, राम, पुत्रः न जातः; ततः सर्वे देवाः, ब्रह्मणा प्रमुखैः, चिन्तिताः अभवन्। 'यदि कश्चित् अत्र जायते, कः तं सहनं शक्नोति?' इति सर्वे देवाः प्रणम्य, ईश्वरं ऊचुः: 'देवदेव, महादेव, लोकहिते रतः, अस्माकं नमस्कारेण त्वं अनुग्रहम् प्रदातुम् अर्हसि।' 'तेजस्तव, ब्रह्मतपसा युक्तं, लोकाः न सहिष्यन्ति; अतः तपः सह देव्या कुरु।' 'त्रैलोक्यहिताय, तेजो मध्ये तेजः निबद्ध्वा, सर्वलोकान् रक्ष; लोकान् अनवस्यान् मा कुरु।' इति देववचनं श्रुत्वा, महादेवः, लोकनाथः, 'एवम्' इति उक्त्वा पुनः ऊचुः: 'तेजसा सह तेजो निबद्ध्वा, देव्या सह, लोकं शान्तिं प्राप्नुयात्।' 'मम परमं तेजः, यत् उत्पन्नम्—कः तत् धारयिष्यति? देवश्रेष्ठाः वदन्तु।' इति उक्ते, देवाः वृषध्वजं प्रत्युवाचुः, 'यत् तेजः त्वया उत्पन्नम्, भूमिः तत् धारयिष्यति।' इति श्रुत्वा, देवेश्वरः, महत्तेजः विमोचयामास, येन भूमिः, पर्वतानि, वनानि च, पूर्णानि अभवन्। ततः देवाः अग्निं ऊचुः, 'त्वं महत्तेजस्वी, वायुसहितः, प्रविश।' ततः अग्निना पुनः पूर्णे, श्वेतपर्वतः दिव्यः सरवनं च उत्पन्नम्, अग्निसूर्यसमानं दीप्तिमद् अभवत्।