श्रुत्वा तु तस्य वचनानि, कृतप्रातःक्रियः रामः प्रस्थितुम् इच्छन् इदं वाक्यम् उवाच—"एष शोणा नदी रम्या, शुद्धसलिला, गम्भीरा, शुब्रवालुकाभूषिता च। केन पन्था, भगवन्, वयं तस्यां तरामः?" इति। एवमुक्तः रामेण, विश्वामित्रः प्रत्युवाच—"एष एव मया निर्दिष्टः पन्था, येन महर्षयः यान्ति।" ततो बुद्धिमता विश्वामित्रेण समादिष्टाः, ते महर्षयः विविधानि काननानि पश्यन्तः प्रस्थिताः। दीर्घमध्वानं गताः सन्तः, अर्धदिवसे गते, ते जाह्नवीं नदीं दृष्टवन्तः—सा तु नद्युत्तमा, महर्षिभिः सेविता। तां पुण्यां नदीं, हंसक्रौञ्चनिसेवितां दृष्ट्वा, सर्वे मुनयः राघवसहिताः प्रमोदिताः। तस्याः तटे सर्वे निवासस्थानानि विधाय, स्नात्वा विधिवत् पितृदेवताभ्यः तर्पणानि चक्रुः। हुत्वा चाग्नौ, हुताशनसम्प्रदत्तं हविरमृतसदृशम् अश्नन्तः, ते जाह्नव्याः पुण्यतीरे हृष्टमनसः प्रविविशुः। ततः महात्मानं विश्वामित्रं सर्वतो मुनयः परिचक्रुः; राघवौ च यथाविधि उपविविशतुः। तत्र रामः प्रमुदितचित्तः विश्वामित्रं प्राह—"भगवन्, त्रिपथगामिनीं गङ्गां श्रोतुम् इच्छामि; कथं सा त्रैलोक्यविजयी नदीनां स्वामिनी अभवत्?" इति। रामस्य वचनेन प्रेरितः महर्षिः विश्वामित्रः गङ्गायाः उत्पत्तिं जन्म च आख्यातुम् आरब्धवान्— "राम, हिमवाँ नाम पर्वतराजः, महामणिसमृद्धः, तस्य भूमौ द्वे कन्ये अतुलसौन्दर्ये जाते। तयोः जननी मेना नाम, मेरुदुहिता सुश्रोणी, हिमवतः प्रिया भार्या। तस्याः जेष्ठा कन्या गङ्गा, द्वितीया उमा नाम। ततः सर्वे देवाः स्वकार्यसिद्ध्यर्थम् जेष्ठां कन्यां त्रिपथगामिनीं गङ्गां हिमवतः समुपजग्मुः। धर्मेण हिमवान् गङ्गां, लोकपावनीं, स्वेच्छया प्रवहन्तीं, त्रैलोक्यहिताय ददौ। तां गङ्गां प्राप्य त्रैलोक्यकारणात्, सर्वे देवाः कृतार्थाः सन्तः प्रस्थिताः।" "राघव, अपरां कन्यां उमा नाम्ना, सतीव्रतानुष्ठानपरां, हिमवान् रुद्राय ददौ; सा उमा जगद्भिः पूजिता, तपरूपसमन्विता। एवं पर्वतराजस्य एते द्वे कन्ये, गङ्गा नद्युत्तमा च, उमा देवी च, लोके पूजिते। कथं सा त्रिपथगा गङ्गा दिवम् प्राप्ता इति सर्वं श्रुतम्। ततः सा दिव्या रम्या नदी, हिमवतः कन्या, दिवं गता, देवानां लोकं, पापरहिता, जलसंयुक्ता।" एवं कथायाम् समाप्तायाम्, वीरौ राघवौ लक्ष्मणसहितौ तां कथां श्रुत्वा, विश्वामित्रं पुनः प्राहतुश्च—"भगवन्, त्वया एष धर्म्यः श्रेष्ठः वृत्तान्तः उक्तः; अधुना पर्वतराजस्य जेष्ठायाः कन्यायाः जन्म विस्तारतः कथय, यतः त्वं तस्याः दिव्य-मानुषयोः सर्वं जानासि। केन हेतुनाऽयं लोकपावनी गङ्गा त्रिपथगा जाताऽभूत्? किम् कर्म, कस्य साहाय्येन, तया त्रिषु लोकेषु कृतम्? इति।" एवं काकुत्स्थेन पृष्टे, विश्वामित्रः महातपाः, मुनिमध्ये सर्वमाख्यातुम् आरब्धवान्—"राम, पुरा महातपाः शितिकण्ठः नवविवाहितः आसीत्। तस्याः देवीम् उपलभ्य, भगवान् महादेवः, नीलकण्ठः, तया सह क्रीडन्वान्, शतं वर्षाणि दिव्यानि व्यतीयाय। तथापि, राम, तस्याः पुत्रः न जातः; तदा सर्वे देवाः प्रजापतिप्रमुखाः चिन्तितवन्तः—'यदि अत्र कश्चित् जातः, कः तं धारयिष्यति?' इति।" "ततो देवाः सर्वे प्रणम्य, ईश्वरं वचोऽब्रुवन्—'देवदेव, महादेव, लोकहिते रतः, अस्माकं प्रणयेन त्वया अनुग्रहः कर्तव्यः।' 'तव तेजसा लोकाः धर्तुं न शक्नुवन्ति; ब्रह्मतेजसा युक्तः, देवीसहितः तपः कुरु।' 'त्रैलोक्यहिताय तेजः मध्ये तेजसा धारय; लोकान् पालय, लोकान् नाशयितुं न अर्हसि।'" "एवं देववचनं श्रुत्वा, भगवान् लोकनाथः, 'एवं अस्तु' इत्युक्त्वा पुनः उवाच—'मम एतत् परमं तेजः, यत् उद्विग्नम्, कः धारयिष्यति? श्रेष्ठाः देवाः तद् वदन्तु।' इति। तदा देवाः वृषध्वजम् ऊचुः—'यत् तव अद्य उद्विग्नं तेजः, पृथिवी तद् धारयिष्यति।' इति। ततो देवेश्वरः महातेजाः स्वं तेजः ससर्ज, येन पृथिवी, गिरयः, वनानि च, पूर्णानि अभवन्।" "पुनः देवाः अग्निं प्रति ऊचुः—'त्वं महातेजाः, तीक्ष्णः, वातेन सह प्रविश।