ऋषिप्रवरैः प्रमुदितैः स्तूयमानः श्रीमान् कौशिकसुतः सायं सूर्य इव शयने समाविशत्। तदनन्तरं रामः सौमित्रिणा सहितः किञ्चित्स्मितः स ऋषिप्रवरं प्रशस्य स्वयं विश्रामायोपविवेश। एवं तत्रैव शेषरात्रौ शोणतटे महर्षिभिः सहिताः विश्राम्य, निशान्ते प्रभाते स्फुटे, विश्वामित्रः रामं प्रबोधयामास— "उत्तिष्ठ राम, शुभं ते अस्तु, प्रातरवः प्रवर्तते, यात्रा सिद्ध्यर्थं स्वयम् उद्यताः भव।" रामः तद्वाक्यं श्रुत्वा, प्रातःकृत्यानि समाचर्य, प्रस्थानाय काङ्क्षन् विश्वामित्रं पप्रच्छ— "एष शोणा नदी रम्या, शुद्धाम्बुना, गम्भीरा, श्वेतवालुकाभिः शोभिता। केन पन्था वयं तां तरामः, भगवन्?" तदा मुनिप्रवरः विश्वामित्रः प्रत्युवाच— "एष एव पन्थाः मया निर्दिष्टः, येन महर्षयः प्रतिपद्यन्ते।" एवं तेन मार्गेण सर्वे महर्षयः अग्रे गच्छन्तः, विविधान् काननान् पश्यन्तः, यत्रार्धदिवसं यायुः, तत्र जाह्नवीं नदीं, मुनिसेवितां, दृष्टवन्तः। सा नदी हंसक्रौञ्चनिवासिता, पवित्रा, दृष्ट्वा सर्वे मुनयः रामसहिताः प्रमुदिताः। तस्याः तटे सर्वे स्वस्थानानि विधाय, स्नात्वा, पितृदेवताभ्यः विधिवत् तर्पणं चकारुः। ततोऽग्निहोत्रं कृत्वा, दिव्यान्नं समाशित्वा, तस्याः शुभायाः जाह्नव्याः तटे प्रमोदेन स्थिताः। ततः सर्वे महर्षयः विश्वामित्रं परमात्मानं परिवृत्य, सम्यक् उपविष्टाः, रामः हर्षितचित्तः विश्वामित्रं पप्रच्छ— "भगवन्, त्रिपथगां गङ्गां कथय, सा कथं त्रैलोक्यविजयिनी सर्वनदीपतित्वं प्राप्तवती?" तदा रामवाक्यप्रेरितः महर्षिः विश्वामित्रः गङ्गायाः उत्पत्तिं कथयामास— "राम, हिमवत् पर्वतराजः, धातुनिकेतनः, पृथिव्यां द्वे कन्ये अप्रतिमशोभने अजनि। तयोः माता मेना, मेरुपुत्री, हिमवत्स्य प्रिया भार्या। तस्याः ज्येष्ठा कन्या गङ्गा, अपरां तु उमा नाम।" "ततः देवकार्यार्थं सर्वे देवाः त्रिपथगां गङ्गां पर्वतराजात् याचितवन्तः। हिमवान् धर्मेण गङ्गां त्रिलोकहिताय ददौ, या स्वेच्छया प्रवहति, लोकपावनी। तां लब्ध्वा देवाः त्रिलोकहितकामाः प्रययुः। अपरां तु कन्यां उमां, अतितपस्विनीं, हिमवान् रुद्राय ददौ, सा तपोबलसमन्विता। एवं गङ्गा च उमादेवी च, हिमवत्पुत्र्यौ, लोके पूजिते।" "एवं त्रिपथगा गङ्गा दिवं समारुह्य, शुद्धा, दिव्यजलधारिणी, देवानां लोकं गता।" एवं कथे समाप्तायां, रामलक्ष्मणौ तां कथां श्रुत्वा, विश्वामित्रं पुनः पप्रच्छतुः— "भगवन्, गङ्गायाः दिव्यमानुष्ययोः जन्मवृत्तान्तं विस्तारतः श्रोतुमिच्छामः। सा कथं त्रिपथगा जाता? केन कर्मणा सा त्रिषु लोकेषु प्रवहति?" तदा विश्वामित्रः तपोधनः सर्वमृषिसंसदि रामाय आख्यातुम् आरब्धवान्— "पूर्वं महातपाः शितिकण्ठः नवविवाहितः अभूत्। तदा महेश्वरः भगवतीं समालिङ्ग्य रममाणः, शतम् वर्षाणि दिव्यानि व्यतीयाय। तथापि तस्याः पुत्रः न जातः। तदा सर्वे देवाः ब्रह्मणा सह चिन्तितवन्तः— 'यदि अत्र कश्चन सुतः जायेत, तं को धर्तुं शक्तः?' ततो देवाः प्रणम्य तं महेश्वरं प्रार्थयामासुः— 'देव, त्रैलोक्यहितकाम, त्वं प्रसन्नो भव। तव तेजः लोका न सोढुं शक्नुवन्ति; ब्रह्मतेजसा सह भगवत्या तपः कुरु। त्रैलोक्यहिताय तेजः ते मध्ये धारय, लोकान् रक्षस्व, न च लोकान् शून्यान् कुरु।