एवमुक्त्वा महातेजाः स महान् मुनिः तूष्णीं बभूव। तं सर्वे मुनयः "साधु साधु" इत्यभ्यनन्दन्, सन्तोषपूर्वकं तस्य पूजां कृत्वा। कुशिकवंशोऽयं महात्मा, सदा धर्मनिष्ठः, कुशपुत्राः महात्मानः ब्रह्मणः सदृशाः, नरश्रेष्ठाः च। विशेषतः त्वं विश्वामित्र महाभाग, यशस्वी; कौशिकी नदी अपि तव वंशस्य कीर्तिं वहति। एवं प्रशंस्यमानः, प्रमुदितैः श्रेष्ठैः मुनिभिः, सः कुशिकात्मजः श्रीमान् सूर्यस्यास्तमयोपमः शयने प्रविवेश। रामः सौमित्रिणा सह किञ्चित् विस्मितः, तम् अग्र्यं मुनिं प्रशस्य, ततः स्वप्नायोपविवेश। अथ वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः श्रोतव्यः। शेषां रजनीं शोणतीरे महर्षिभिः सहितः यथावद् व्यतीयाय; तत्र निशा सुस्फुटा जाता। तदा विश्वामित्रः रामं प्रोवाच— "रात्रिः स्फुटा, प्रातः कालः प्रवर्तते। उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, सर्वं कल्याणं भवतु, पन्थानं कर्तुम् उद्यतस्व।" मुनिवचनं श्रुत्वा, रामः प्रातःकृत्यं कृत्वा, गन्तुम् इच्छन् इदं वचनं प्रोवाच— "एषा शोणा नदी रम्या, शुद्धसलिला, गम्भीरा, सैकतैः शोभिता; केन पन्था गच्छेम, मुनिश्रेष्ठ?" एवं पृष्टः रामेण, विश्वामित्रः प्रत्युवाच— "एष एव मया निर्दिष्टः पन्था, येन महर्षयः यान्ति।" तेन पन्थना, मुनिवचनानुगताः, महर्षयः विविधानि वनानि पश्यन्तः प्रस्थिताः। दीर्घं मार्गं गत्वा, अर्धदिवसात् परं, ते जाह्नवीं नदीं ददृशुः, या मुनिसेविता, नदीनां श्रेष्ठा। तां पवित्रां नदीं हंसक्रौञ्चनिषेवितां दृष्ट्वा, सर्वे मुनयः रामेण सह हृष्टाः अभवन्। तस्याः तटे सर्वे निवासस्थानं कृत्वा, स्नात्वा, पितृदेवताभ्यां तर्पणानि चक्रुः। होमं कृत्वा, अमृतोपमं हविर् भुक्त्वा, सर्वे जाह्नवीतीरं प्रविश्य, प्रमोदितचित्ताः अभवन्। ततः महात्मानं विश्वामित्रं सर्वतो मुनयः परिवृत्य, सम्यक् उपविष्टाः, राघवौ अपि तत्र आसातुः। रामः प्रमुदितमनाः विश्वामित्रं ववन्दे, तं प्राह— "भगवन्, त्रिपथगां गङ्गां श्रोतुम् इच्छामि; सा कथं त्रैलोक्यविजयी नदीनां स्वामिनी अभवत्?" रामस्य वचः प्रेरितः, महर्षिः विश्वामित्रः गङ्गायाः उत्पत्तिं जन्म च आख्यातुम् आरब्धवान्। "राम, हिमवान् पर्वतराजः, रत्ननिधिः, पृथिव्यां द्वे कन्ये अप्रतिमरूपे अभवताम्। तयोः माता मेना, मेरुदुहिता, हिमवतः प्रिया भार्या। तस्याः ज्येष्ठा कन्या गङ्गा, द्वितीया उमा नाम। ततः, देवकार्यसिद्धये, सर्वे देवाः त्रिपथगां गङ्गां पर्वतराजसमीपं ययुः। हिमवान् धर्मेण गङ्गां लोकपावनीं स्वेच्छया प्रवहन्तीं त्रैलोक्यहिताय दत्तवान्। तां लब्ध्वा, त्रिलोक्यहितकामिनः देवाः प्रयोजनसिद्ध्या प्रस्थिताः। रघुनन्दन, अपरां कन्यां उमा नाम्ना, तिव्रव्रता, घोरं तपश्चर्यां चकार। तां तपोधनां, लोकपूजितां, अनुपमरूपधरां, रुद्राय हिमवान् दत्तवान्। राघव, एते हिमवतः दुहितरौ, लोकसम्मानिते, गङ्गा नदीनां श्रेष्ठा, उमादेवी च। बुद्धिश्रेष्ठ, एवं त्रिपथगा गङ्गा प्रथमं दिवं गता इति सर्वं श्रुतम्। ततः सा दिव्या कन्या, हिमवत्प्रसूता, पापरहिता, जलधारिणी, देवलोकं गता। अथ षट् त्रिंशः सर्गः श्रोतव्यः। मुनिना तथा उक्ते, वीरौ राघवः सौमित्रिश्च, तां कथां सम्यक् श्रुत्वा, तम् उत्तमं मुनिं ऊचतुः— "ब्राह्मण, त्वया एषा धर्म्या श्रेष्ठा च कथा उक्ता; अधुना पर्वतराजस्य ज्येष्ठायाः कन्यायाः जन्म विस्तार्य कथय, त्वमेव हि तस्याः दिव्यमानुष्ययोः सर्वं वेत्सि। केन हेतुनाऽयं लोकपावनी गङ्गा त्रिपथगा प्रवहति? कथं सा नदीनां श्रेष्ठा त्रिपथगा इति ख्याता अभवत्? त्रिषु लोकेषु, धर्मज्ञ, केषां सह कर्म कृतवती?" एवं काकुत्स्थेन उक्तः, तपोधनः विश्वामित्रः मुनिमध्ये सर्वमाख्यात्— "राम, पुरा महातपाः शितिकण्ठः नूतनविवाहितः आसीत्। तां देव्या सह सन्दर्श्य, महादेवः, नीलकण्ठः, तया सह रममाणः, शतं दिव्यानि वर्षाणि व्यतीयाय। तथापि, राम, तस्यां पुत्रः न जातः; तदा सर्वे देवाः प्रजापतिप्रमुखाः महतीं चिन्तां जग्मुः— 'यदि अत्र कश्चिद् उत्पद्येत, को धर्तुं शक्नोति?' इति। ततः सर्वे देवाः प्रणम्य, एतद् ऊचुः— 'देवदेव, महादेव, लोकहिते रतः, नमस्कारेणानुग्रहः कर्तव्यः।'" एवं, मुनिवचनैः प्रेरितः, रम्यया कथया च, विश्वामित्रः गङ्गायाः दिव्यं चरितं रामाय निवेदयामास।