तदाभ्यन्तरे महर्षिः वाल्मीकिः समीपे द्वयोः क्रौञ्चयोः युगपत् सञ्चरन्तयोः, अविच्छिन्नयोः, मधुरस्वनयोः रम्ययोः च दर्शनं कृतवान्। तस्यां काले, तयोः युग्मात्, द्वेषयुक्तः मृगयुर्व्याघ्रः पुरुषं क्रौञ्चं पापबुद्ध्या जघान, ऋषिः तं दृश्यन् स्थितः। तस्य पतिं हतं रक्तवर्णं भूमौ निषण्णं विक्षिप्तं च दृष्ट्वा, सा क्रौञ्ची दुःखसंपूर्णया स्वरया विलपन्ती अभवत्। पत्युः वियोगात्, तां द्विजां क्रौञ्चीं, ताम्रशीर्षां, मदोत्कटां, पिङ्गलपक्षीं, विलपन्तीं ऋषिः अपश्यत्। तस्याः पक्षिण्याः तादृशं दुःखं मृगयुना उत्पन्नं दृष्ट्वा, धर्मात्मनः ऋषेः हृदये करुणा समुत्पन्ना। तदा करुणया प्रेरितः स महर्षिः चिन्तयामास—“एषा अधर्मः”—इति, विलपन्तीं क्रौञ्चीं दृष्ट्वा, इदं वचनं उवाच— “मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः। यत् क्रौञ्चमिथुनादेकं अपान्नं काममोहितम्॥” एवं उक्त्वा, तस्य हृदये विचारः उत्पन्नः—“किमिदं वाक्यम् मया उक्तं पक्षिण्याः दुःखेन आक्रान्तः?” इति। तदा महात्मा, विचारशीलः, मनः संयम्य, शिष्यं प्रति वचनं उवाच— “पदबद्धं, अक्षरसममं, गीतिसंयुक्तं, दुःखजं इदं श्लोकं एवं भवतु, नान्यथा।” एवं ऋषिः उत्तमं वचनं उक्तवान्, शिष्यः तं हर्षेण स्वीकृतवान्, गुरुः च तेन प्रसन्नः अभवत्। ततः पवित्रे तीर्थे विधिवत् स्नानं कृत्वा, महर्षिः तं घटनां मनसि धृत्वा, आश्रमं प्रत्यागच्छत्। तदा भारद्वाजः, विनीतः, विद्वान् शिष्यः, पूर्णकलशं गृहीत्वा, गुरुमनुजगाम। आश्रमं प्रविश्य, धर्मज्ञः ऋषिः शिष्येण सह, अन्येषु संवादेषु संलग्नः, ध्यानं समास्थितः। तदा ब्रह्मा, लोककर्त्ता, स्वयं प्रभुः, चतुर्मुखः, तेजस्वी, तं श्रेष्ठं ऋषिं द्रष्टुं आगच्छत्। वाल्मीकिः तम् दृष्ट्वा, त्वरया उत्तिष्ठन्, वाक् संयम्य, अञ्जलिं कृत्वा, विस्मयपूर्णः स्थितः। स ब्रह्माणं पाद्यं, अर्घ्यं, आसनं, प्रणामं च सम्यक् अर्पयित्वा, यथाविधि नमस्कृत्य, कुशलं पप्रच्छ। ततः भगवाञ्, सत्कारितं आसनं उपविश्य, वाल्मिकये अपि आसनं दत्तवान्। ब्रह्मणः अनुमतिं लब्ध्वा, सापि उपाविशत्; उपविष्टे तस्मिन्, सर्वभूताधिपः साक्षात् उपस्थितः। तदा तं घटनां स्मरन्, वाल्मीकिः ध्यानं प्रविष्टः, पापात्मनः क्रूरकर्मणः द्वेषबुद्धेः कृत्यं चिन्तयन्। तस्य मधुरस्वनस्य क्रौञ्चस्य अनर्थकं वधं विलपन्, पुनः पक्षिण्याः दुःखं श्लोकरूपेण गायन्। पुनः, मनः अन्तर्मुखं कृत्वा, शोकसागरं निमग्नः, ब्रह्मा स्मितं कृत्वा, तं श्रेष्ठं ऋषिं उवाच— “एषः श्लोकः यथारूपः एव स्थातव्यः; अत्र विचारस्य आवश्यकता नास्ति। मम इच्छया, हे ऋषे, एषा सरस्वती तव अन्तः उत्पन्ना। त्वं रामस्य अखिलं चरितं रचय, धर्मज्ञः बुद्धिमान् लोकार्थम्। नारदात् यथा श्रुतं, तस्य धीरस्य गूढं च प्रकाशं च सर्वं वृत्तं कथय। यद् रामे, सौमित्रौ, राक्षसेषु, वैदेह्यां च, प्रकाशितं गोपितं वा, सर्वं तव ज्ञातं भविष्यति; काव्ये तव वाक्ये मिथ्या न प्रविश्यति। रामस्य पवित्रं चरितं श्लोकबद्धं रम्यं च रचय, यावत् पर्वतानि नद्यः च पृथिव्यां तिष्ठन्ति। यावत् त्वया कृतं रामकथायाः आख्यानं श्रूयते, तावत् रामायणं लोके प्रवर्तिष्यते। तावत्, उर्ध्वं अधः च, त्वं लोके तिष्ठसि; इत्येव उक्त्वा, भगवाञ् ब्रह्मा तत्र अदृश्यः अभवत्, महर्षिः च शिष्यैः सह विस्मयेन निर्गतः।” ततः सर्वे शिष्याः तं श्लोकं पुनः पुनः गायन्तः, हर्षिताः विस्मिताः च अभवन्। यः महर्षिणा चतुर्पदबद्धः श्लोकः गीतः, पुनः पुनः गायनात्, शोकः श्लोकत्वं प्राप्तः। तदा वाल्मीकिः, शुद्धचित्तः, निश्चयमकरोत्—“एवं श्लोकैः सम्पूर्णं रामायणं रचयिष्यामि।” उत्तमविषयैः अर्थैः शब्दैः च, मनःप्रहर्षणैः, रामस्य कीर्तिं कृत्वा, सममात्रैः श्लोकशतैः, महर्षिः काव्यं रचयन् कीर्तिम् आवहत्। सम्यक् समासयोगैः, मधुरैः सुसंस्कृतैः वाक्यैः च, रघुनन्दनस्य आख्यानं, दशग्रीववधं विषयीकृत्य, ऋषिणा रचितं शृणु। श्रोतव्यं तृतीयं सर्गं, श्रीवाल्मीकिरामायणे, बालकाण्डे, तृतीयसर्गे। सर्वं वृत्तं धर्मयुक्तं, अर्थयुक्तं, हितकरं च श्रुत्वा, स पुनः स्पष्टं तस्य धीरस्य वृत्तं अन्वेषयति। आपः प्रक्षाल्य, कुशान् पूर्वाग्रान् स्थाप्य, अञ्जलिं कृत्वा, ऋषिः धर्मानुसारं वृत्तं अन्वेषयन् स्थितः। स सर्वं—हास्यं, भाषणं, सञ्चलनं, सर्वाणि कर्माणि—धर्मबलात् सम्यक् निरीक्षते। तथैव, यद् रामे सत्यव्रते, वनं चरन्, पत्नी सह भ्राता च, तस्य सर्वं विचिन्वन्।