रात्रौ सर्वे निशाचराः विचरन्ति, यक्षराक्षसगणाः क्रूरतरा भूताश्च मांसभक्षिणः तत्र तत्र सञ्चरन्ति स्म। एवं कथयित्वा महातेजाः महर्षिः मौनं जगाम; तं सर्वे ऋषयः "साधु साधु" इति प्रशंसयन्तः पूजयामासुः। एषा हि कौशिकानां वंशपरम्परा महती धर्मनिष्ठा च; कौशस्य सन्ततयः ब्रह्मसमाः, नरश्रेष्ठा महात्मानः इति सर्वे मन्यन्ते। विशेषतः भगवन् विश्वामित्रः तव कीर्तिः सर्वत्र प्रसिद्धा; कौशिकी च नदीश्रेष्ठा तव वंशं शोभयति। एवं मुनिप्रवरैः प्रमुदितैः प्रशस्तः स कौशिकपुत्रः विश्वामित्रः सायं सूर्यस्यास्तमितवत् शयनं प्रविवेश। तस्मिन् समये रामः सौमित्रिणा सह विस्मितचित्तः मुनिप्रवरं प्रशस्य, स्वयं अपि शयनं प्रविवेश। इत्येवं श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे बालकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः श्राव्यः। शोणनद्याः तटे शेषां रात्रिं महर्षिभिः सह यापयित्वा, रात्रौ सुषुप्ते सति, प्रभाते प्रबुद्धे विश्वामित्रः रामं प्राह— "रात्रिः व्यतीता, राम; प्रातःकाले प्रभाते त्वं उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, कुशलं ते अस्तु, यात्रायै आत्मानं सज्जय।" तस्य वाक्यं श्रुत्वा, रामः प्रातःकृत्यं कृत्वा प्रस्थितुं चकार, मुनिं प्राह— "एषा शोणा नदी रम्या, शुद्धसलिला, गभीराऽपि, शुक्तिकुलैः शोभिता। केन पन्था, भगवन्, तां तरामः?" रामस्य वचनं श्रुत्वा, विश्वामित्रः प्रत्युवाच— "अयं पन्थाः मया निर्दिष्टः, येन महर्षयः यान्ति।" एवं मुनिना उक्तः, विश्वामित्रं पुरस्कृत्य, महर्षयः विविधानि काननानि निरीक्षन्तः प्रस्थिताः। दीर्घं मार्गं गत्वा, अर्धदिवसे गते, ते सर्वे जाह्नवीं नदीं, ऋषिसंसेवितां, दृष्टवन्तः। तां पुण्यां नदीं हंसक्रौञ्चनिषेवितां दृष्ट्वा, सर्वे मुनयः रामेण सह प्रमुदिताः। तस्याः तटे सर्वे निवेशनं चक्रुः; स्नात्वा च नियताः पितृदेवताभ्यां तर्पणानि चक्रुः। हविर्भिः अग्निहोत्रं कृत्वा, तानि अमृतकल्पानि भुक्त्वा, जाह्नवीतटे शुभे, हृष्टमनसः, विश्वामित्रमुनिं सर्वतः परिवृत्य, सम्यक् उपविष्टाः। रामः प्रमुदितचित्तः विश्वामित्रं प्राह— "भगवन्, त्रिपथगा जाह्नवीगङ्गायाः उत्पत्तिं श्रोतुमिच्छामि; कथं सा त्रैलोक्यविजयी नद्युत्तमा अभवत्?" रामस्य वचनेन प्रेरितः महर्षिः विश्वामित्रः गङ्गायाः उत्पत्तिं जन्म च आख्यातुम् आरब्धवान्— "राम, हिमवान् गिरिराजः, रत्नसमृद्धः, भूमौ अनुपमरूपे द्वे कन्ये अलभत। तयोः माता मेना, मेरुदुहिता, रूपसम्पन्ना, हिमवत्प्रियाभार्या। तस्यां जातः गङ्गा ज्येष्ठा कन्या, ततः उमानामा द्वितीया कन्या। तदा सर्वे देवाः, स्वकार्यसिद्ध्यर्थं, त्रिपथगां गङ्गां गिरिराजात् याचितवन्तः। धर्मेण हिमवान् स्वकन्यां गङ्गां, लोकपावनीं, स्वेच्छया प्रवहन्तीं, त्रैलोक्यहिताय दत्तवान्। गङ्गां प्राप्त्वा, सर्वे देवाः स्वकार्यसिद्धिं प्राप्य, तुष्टाः प्रस्थिताः। अन्या कन्या, उमा, घोरं तपः कृत्वा, स्थिरव्रता बभूव। तां हिमवान्, तपसा युक्तां, लोकपूजितां, रूपसम्पन्नां, रुद्राय ददौ। एते हिमवत्पुत्र्यौ, गङ्गा नदीश्रेष्ठा, उमा देवी च, लोके पूजिते। एवं त्रिपथगा गङ्गा दिवं प्राप्तवती कथिता। ततः सा दिव्या कन्या, गिरेः सुता, दिवं गता, निष्पापेयं जलं वहन्ती।" इत्युक्ते महर्षिणा, वीरौ राघवौ लक्ष्मणश्च, तां कथां श्रुत्वा, मुनिं प्रत्युवाचतुः— "भगवन्, त्वया उत्तमा धर्म्या च कथा उक्ता; अधुना विस्तरेण हिमवत्प्रथमजायाः जन्माख्यानं श्रोतुमिच्छामः। कथं सा त्रिपथगा गङ्गा त्रिषु पथेषु प्रवहति? केन कर्मणा, केन च सहवासेन, सा त्रिपथगा जाता?" एवं रामेण पृष्टः, तपसा समृद्धः विश्वामित्रः मुनिसङ्घमध्ये सर्वं आख्यातुम् आरब्धवान्— "राम, पुरा शितिकण्ठः महातपाः नवविवाहितः आसीत्। भगवतीं दृष्ट्वा, महेशः तया सह रममाणः, शतं दिव्यानि वर्षाणि व्यतीयाय। तथापि, राम, तस्याः पुत्रः न जातः। तदा ब्रह्मणाप्रधानाः सर्वे देवाः चिन्तितवन्तः— 'अत्र यदि कश्चन जातः, तं को धर्तुं शक्तः?' इत्युक्त्वा, सर्वे देवाः प्रणिपत्य, प्रार्थयन्तः, तं उपगच्छन्ति स्म।