शीतरश्मिः चन्द्रमाः उदितः, स्वतेजसा लोकस्य तमः अपानुदत्, प्राणिनां चेतांसि प्रमोदयन्। रात्रौ चरन्तः सर्वे रात्रिचराः, यक्षराक्षसगणाः च, भीमाः पिशाचाश्च, इतस्ततः विचरन्ति। एवं उक्त्वा, महातेजाः स महर्षिः मौनं जग्राह; तं सर्वे मुनयः 'साधु साधु' इति सत्कृत्य पूजयामासुः। महतीयं कौशिकवंशः, धर्मनिष्ठः सदा; कुशसुताः महानुभावाः, ब्रह्मणा तुल्याः नरश्रेष्ठाः। विशेषतः त्वं, महात्मन् विश्वामित्र, कीर्तिमान्; कौशिकी, नदीश्रेष्ठा, तव वंशस्य महिमानं वहति। एवं प्रमुदितैः मुनिप्रवरैः स्तूयमानः, कौशिकात्मजः महायशाः निद्रां जगाम, सायं सूर्य इव। रामः सौमित्रिणा सहितः, किञ्चित् विस्मितः, तं मुनिश्रेष्ठं सस्मार, ततः स्वयं अपि निद्रां प्रविवेश। इदानीं पञ्चत्रिंशः सर्गः श्रोतव्यः। श्रीमद्रामायणे बालकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः। शेषां रजनीं शोणतीरे महर्षिभिः सह यापयित्वा, रात्रौ अतीव प्रकाशायाम् जातायाम्, विश्वामित्रः वाक्यम् अब्रवीत्। 'शुभ्रं रात्रिः, राम, प्रातरवः प्रवर्तते; उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, कल्याणं ते अस्तु, यात्रायै आत्मानं सज्जय।' तस्य वचः श्रुत्वा, प्रातःकृत्यानि कृत्वा, रामः प्रस्थितुम् इच्छन् इदं वचनम् अब्रवीत्— 'एष शोणा नदी रम्या, शुद्धजलिनी, गम्भीरा, वालुकाभिः शोभिता; केन पन्था, मुनिवर, वयं तरिष्यामः?' एवं पृष्टः रामेण, विश्वामित्रः प्रत्युवाच— 'एष एव मया निर्दिष्टः पन्थाः, येन महर्षयः यान्ति।' तेन ज्ञानेन उक्तः, महर्षिः विश्वामित्रः, मुनयः च, विविधानि काननानि निरीक्षन्तः, प्रस्थिताः। दीर्घं मार्गं गत्वा, अर्धदिने गते, ते जाह्नवीं नदीं दृष्टवन्तः— मुनिसेवितां, नदीश्रेष्ठाम्। तां पवित्रां नदीं, हंसक्रौञ्चनिषेविताम्, दृष्ट्वा, सर्वे मुनयः रामेण सह प्रमुदिताः अभवन्। तस्याः तीरे सर्वे निवासस्थानम् अकल्पयन्; स्नात्वा विधिवत्, पितृदेवताभ्यः तर्पणानि चक्रुः। अग्निहोत्रं कृत्वा, अमृतकल्पं नैवेद्यं भुक्त्वा, ते सर्वे जाह्नवीतीरं शुभम् प्रविश्य, हृष्टचित्ताः अभवन्। ततः महात्मानं विश्वामित्रं सर्वतः परिवृत्य, समासीनाः राघवौ अपि तत्र, रामः हृष्टः मुनिम् इदं वचनम् अब्रवीत्— 'भगवन्, त्रिपथगामिनीं गङ्गाम् अहम् श्रोतुम् इच्छामि; कथं सा त्रैलोक्यविजयिनी नदी नदीनां स्वामिनी अभवत्?' रामस्य वचोन्मुखः, महर्षिः विश्वामित्रः गङ्गायाः उत्पत्तिं जन्म च आख्यातुम् आरभत। 'राम, हिमवान् पर्वतराजः, महाअयश्च, पृथिव्यां अप्रतिमरूपे द्वे कन्ये उत्पादयामास। तयोः माता मेना, मेरुदुहिता, सुश्रोणी, हिमवतः प्रिया भार्या। तस्मात्, रघुनन्दन, जाताः गङ्गा ज्येष्ठा कन्या; द्वितीया उमा नाम। ततः, देवकार्यसिद्धये, सर्वे देवाः तां ज्येष्ठां गङ्गां त्रिपथगामिनीं पर्वतराजात् याचितवन्तः। धर्मेण हिमवान् गङ्गां, लोकपावनीं, स्वेच्छया प्रवहन्तीं, त्रैलोक्यहिताय अदत्त। तां लब्ध्वा, त्रैलोक्यहितकामिनः देवाः, कृतार्थाः, तत्रत एव निर्ययुः।' 'रघुवंशशिरोमणे, अपरां कन्यां, उमा नाम, पर्वतनन्दिनीं, तपःनिष्ठां, उग्रं तपः कुर्वतीम्। स पर्वतराजः, उमां, लोकपूजिताम्, अनुत्तमसौन्दर्याम्, रुद्राय अददात्, सा उग्रतपसा युक्ता। राघव, एते पर्वतराजस्य द्वे कन्ये, लोकपूजिते— गङ्गा नदीश्रेष्ठा, उमा देवी च। बुद्धिश्रेष्ठ, एवं तुभ्यं कथितम्, कथं गङ्गा त्रिपथगा प्रथमतः दिवम् आरोहति स्म।' ततः सा दिव्या, सुन्दरी नदी, पर्वतराजकन्या, दिवं जगाम, पापरहिताः, जलधारिणी। इदानीं षट्त्रिंशः सर्गः श्रोतव्यः। मुनिना उक्ते, वीर्यवान् राघवः लक्ष्मणश्च, तस्याः कथायाः स्वागतं कृत्वा, मुनिम् इदं वचनम् ऊचतुः— 'ब्राह्मण, त्वया एष धर्म्यः उत्तमः आख्यातः; अधुना विस्तरेण हिमवतः ज्येष्ठायाः कन्यायाः जन्म आख्यातुम् अर्हसि, त्वं हि दिव्यमानुष्ययोः सर्वं जानासि।' 'केन कारणेन गङ्गा, लोकपावनी, त्रिपथगा अभवत्? कथं सा ख्यातिं गता, त्रिपथगा इति? केन कर्मणा, केन योगेन, सा त्रिषु लोकेषु प्रवहति?' इति काकुत्स्थान्वयः पप्रच्छ; तं विश्वामित्रः तपोधनः प्रत्युवाच। मुनिसंघमध्ये, सर्वं आख्यानं विस्तरेण निवेदयामास— 'पूर्वं, राम, महातपाः शितिकण्ठः नूतनविवाहः अभवत्। तस्याः देवीम् आलोक्य, भगवतः तया सह संयोगः अभवत्; महादेवः, नीलकण्ठः, तया सह क्रीडन्, शतं दिव्यवर्षाणि व्यतीयाय। तथापि, राम, तस्याः पुत्रः न जातः; तदा सर्वे देवाः, पितामहमुख्याः, महता चिन्तया अभवन्।