सुग्रीवः कृताञ्जलिः स्थितः, तद्वद् वानराः अपि कृताञ्जलयः तस्थुः। तम् पद्मकोषमिव सरसि स्थितमवलोक्य, रामः वानरसैन्यस्य महत्त्वं दृष्ट्वा तुष्टिम् आप। सः वानराधिपतिं, यः तस्य पादयोः प्रणतः आसीत्, उत्थाप्य स्नेहेन मानयन् अङ्के आलिङ्ग्य चकार। आलिङ्गनानन्तरं धर्मात्मा रामः तम् उपवेशनाय प्राह। तस्मिन् भूमौ उपविष्टे दृष्ट्वा, रामः इदं वाक्यम् अब्रवीत्— "यो धर्मं च अर्थं च कामं च योग्ये काले यथाविभागं पश्यति, स एव वानरश्रेष्ठः राजा। किंतु यः धर्ममपि अर्थमपि परित्यज्य केवलं काममेव अनुवर्तते, स वृक्षाग्रशायी इव पतित्वा जागर्ति। शत्रुविनाशे मित्ररक्षणे च प्रवृत्तः राजा धर्मनिष्ठः सन् त्रिवर्गफलानि भुङ्क्ते। इदानीं कर्मणः समयः, हे हरिप्रवर, वानरैः मन्त्रिभिः च सह एषा योजना विचिन्त्या।" एवं रामेण उक्तः सुग्रीवः प्रत्युवाच— "मम यशः, श्रीः, चिरस्थायि वानरराज्यम् अपि नष्टम् आसीत्; तव प्रसादेन, महाबाहो, सर्वं पुनः प्राप्यते। देवतानां तव च विजयी भ्रातुः अनुग्रहेण, यः कृतं न प्रतिपद्यते, सः पुरुषाणां मध्ये निन्द्यः। एते शतशः वानरश्रेष्ठाः समागताः, ये सर्वे बलवन्तः वानरान् पृथिव्याः सर्वतः आनयन्ति। राघव, वीर्यवन्तः भल्लूकाः वानराः प्लवङ्गमाश्च, घोररूपिणः, गिरिदुर्गवनविशारदाः अपि आगताः। देवगन्धर्वपुत्राः वानराः अपि, यथेष्ट रूपधारिणः, स्वैः सैन्यैः सहिताः मार्गे आगच्छन्ति। शतशः शतसहस्राणि कोट्यः दशसहस्राणि च, बलैः परिवृताः, शत्रुनाशन, आगच्छन्ति। वानराः वानरयूथपाश्च अर्बुदशः, शतार्बुदशः, मध्यमा अन्त्यगणाश्च, समुद्रसमूहाश्च असंख्येयाः सन्ति। हे राजन्, ये महेन्द्रसमानबलाः, मेघगिरिसन्निभाः, मेरौ विंध्ये च वसन्ति, ते त्वाम् उपयास्यन्ति। ते युद्धाय राक्षसं त्वत्समीपं आगमिष्यन्ति; रावणं हत्वा मैथिलीं नूनम् आनयिष्यन्ति।" एवं महाबलिनां वानरयूथपानां संयोजनं दृष्ट्वा, भूमिपतेः पुत्रः रामः हर्षेण व्याप्तः, तस्य मुखं विकसत्पद्मनिभं बभूव। ततः श्रीमद्रामायणस्य किष्किन्धाकाण्डस्य एकोनचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। तत्र, सुग्रीवेण एवमुक्ते, धर्मसंश्रितः रामः तम् उभाभ्यां बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, कृताञ्जलिः प्रत्युवाच— "न आश्चर्यं यदि इन्द्रः वर्षं सन्दद्यात्, न वा सहस्ररश्मिः सूर्यः तमः व्यपोह्य प्रकाशयेत्। हे सौम्य, यथा चन्द्रः रात्रिं शुचिम् उज्ज्वलां करोति, तथा सखा त्वमपि मित्राणि हर्षयसि, शत्रूनाम् दमक। अतः, सौम्य, तव सत्कृत्यम् न आश्चर्यम्; अहं त्वां सदा प्रियवादिनं वेद्मि। त्वं मे सखा, त्वया सह सर्वान् शत्रून् विजेष्यामि; त्वमेव मे मित्रं सहायश्च। सः पापराक्षसः स्वविनाशाय मैथिलीं हरित्वा, यथा अनुल्लादः शचीं मायया अपधावत्। शीघ्रं तं रावणं तीक्ष्णैः बाणैः हनिष्यामि, यथा इन्द्रः पौलोम्याः गर्वितं पितरं जघान।" एवं तयोः संवादे, आकस्मात् धूलिराशिः उत्पन्नः, सहस्ररश्मेः सूर्यस्य प्रभा तेन तमसा आच्छादिता। ततः सर्वे वानराः पर्वतशिखराकाराः, तीक्ष्णदंष्ट्राः महाबलिनः, पृथिवीं व्याप्य तत्र समागताः। क्षणमात्रेण तेषां वानरयूथपानां शतकोटिसंख्यया सहिताः गणाः समवेताः। केचन मेघनिनादनिःस्वनाः, पर्वतसमुद्रसम्भवाः, महाबलिनः, केचन वनवासिनः च वानराः तत्र दृष्टाः। केचन उदयार्कसङ्काशाः, केचन शशिसदृशाः, केचन पद्मकेशराभाः, केचन सुवर्णनिर्मितशुभ्राः। तस्मिन् काले शौर्यसम्पन्नः शतबलिनामकः वानरश्रेष्ठः दशकोटिसंख्यया वानरैः परिवृतः आगतः। तदा तारायाः पिता, कनकाचलसन्निभः, सह लक्षकोटिसंख्यया वानरैः आगतः। एवं च, सुमहान् रुमायाः पिता, सुग्रीवस्य श्वशुरः, कोटिशः वानरैः सहितः, तत्र आगतः। पद्मकेशरसमः, उदयार्कवदनः, बुद्धिमान् वानरश्रेष्ठः, वानरयूथपतिः तत्र दृष्टः। तत्र हनूमतः पिता कीर्तिमान् केसरी, लक्षसंख्यया वानरैः परिवृतः, दृष्टः। दीर्घलाङ्गूलः महाबलिः, भीमपराक्रमः वानरराजः गवाक्षः, कोटिशः वानरैः सहितः आगतः। धूम्रः नाम रिपुघ्नः, वेगसमः भल्लूकयूथपः, द्विकोटिसंख्यया भीषणैः भल्लूकैः परिवृतः अग्रे प्रस्थितः। महाबलिः पनसयूथपः, महागिरिसदृशः, त्रिमिल्यायुतसंख्यया वानरैः आगतः। नील इति नाम, अञ्जनचयसदृशः, महाकायः, दशमिल्यायुतसंख्यया वानरैः सहितः तत्र दृष्टः। एवं वानरयूथपानां महद्बलसमूहं दृष्ट्वा, राघवः परमं हर्षमवाप, तस्य मुखं विकसत्पद्मनिभमिव बभूव।