ततः भगवान् विश्वामित्रः रामं प्रीत्या प्राह—"नूनं राम, नियमानुष्ठानात् अहं तां त्यक्त्वा अत्र प्राप्तवान् अस्मि; सिद्धाश्रमं प्राप्तः तव तेजसा सिद्धोऽस्मि। इयं मम जन्मकथाः कुलस्य च, भूमेः च, यथावत् त्वया पृष्टा, महाबाहो राम, इत्येषा। काकुत्स्थ, अर्धरात्रं गतं यथा एतानि आख्यायमानः अस्मि; त्वं स्वप्नं गच्छ, श्रेयांस् ते अस्तु, गच्छनाय किञ्चित् विघ्नं मा भवतु। पश्य, सर्वे वृक्षा निःस्पन्दाः, मृगपक्षिणः चोपसंहृताः; दिशः अपि, रघुनन्दन, रात्र्याः तमसा आवृताः। शनैः संध्या अपसरति, नभः च नक्षत्रताराभिः इव नेत्रैः आवृतं दीप्तिमन्तं दृश्यते। शीतांशुः चन्द्रमा उदितः, तमसा संसारं नाशयन्, स्वतेजसा प्राणिनां मनांसि प्रमोदयति। सर्वे रात्रिचराः इह तत्र विचरन्ति, यक्षराक्षसगणाः च, भीमाः पिशाचाः च।" एवं उक्त्वा महातेजाः महर्षिः मौनं जगाम; तं सर्वे मुनयः 'साधु साधु' इति प्रशशंसुः। कुशिकानां वंशोऽयं महान्, धर्मनिष्ठः सदा; कुशस्य पुत्राः महात्मानः, ब्रह्मणा तुल्याः, नरश्रेष्ठाः। विशेषतः त्वं, भगवन् विश्वामित्र, कीर्तिमान्; कौशिकी नदी च तव वंशं शोभयति। एवं प्रमुदितैः श्रेष्ठैः मुनिभिः स्तूयमानः, भगवतः कुशिकपुत्रः स्वप्नं जगाम, सूर्य इवास्तमितः। रामः सौमित्रिणा सह किञ्चित् विस्मितः तं मुनिश्रेष्ठं स्तुत्वा स्वप्नं प्रविवेश। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदीकाव्ये बालकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः श्रोतव्यः। शेषां रजनीं शोणतीरे महर्षिभिः सह यापयित्वा, तदा, रात्रौ सुष्ठु ज्योतिष्मत्यां जातायां, विश्वामित्रः रामं प्राह—"रात्रिः ज्योतिष्मती, राम, प्रभातं च आरभ्यते; उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, शुभं ते अस्तु, गन्तुम् आत्मानं संनय।" तस्य वाक्यं श्रुत्वा, प्रातःकृत्यं कृत्वा, गन्तुम् इच्छन् रामः इदं वचनम् अब्रवीत्—"शोणा नदी रम्या, शुद्धवारिणी, गम्भीरा, वालुकाकुला; केन पन्था महर्षे, तराम?" तं रामेण पृष्टः विश्वामित्रः प्राह—"एष एव पन्थाः मया निर्दिष्टः, येन महर्षयः यान्ति।" तदनन्तरं, मुनिना उक्तः सः, मुनयः विविधानि वनानि पश्यन्तः प्रस्थिताः। दीर्घं मार्गं गत्वा, अर्धदिवसम् अतीत्य, ते जाह्नवीं नदीनां श्रेष्ठां दृष्टवन्तः, या मुनिसेविता। तां पुण्यां नदीं हंसक्रौञ्चनिवासां दृष्ट्वा, सर्वे मुनयः रामेण सह प्रमोदिताः। तस्याः तीरे निवासस्थानानि कृत्वा, स्नात्वा विधिवत्, पितृदेवताभ्यां तर्पणानि चक्रुः। अग्निहोत्रं कृत्वा, हव्यं पिवित्वा, तदामृतकल्पं, ते जाह्नव्याः पुण्यतीरे प्रविश्य, हृष्टमानसाः आसन्। ततः सर्वे मुनयः महात्मानं विश्वामित्रं परिवृत्य, सम्यक् उपविष्टाः, राघवौ अपि, रामः प्रमुदितमानसः विश्वामित्रं प्राह—"भगवन्, त्रिपथगां गङ्गां श्रोतुम् इच्छामि; सा कथं त्रैलोक्यविजयी नदीनां पतिः अभवत्?" रामस्य वचोऽनुज्ञातः महर्षिः विश्वामित्रः गङ्गायाः उत्पत्तिं जन्म च आख्यातुम् आरब्धवान्—"राम, हिमवान् पर्वतराजः, महान् रत्ननिधिः, तस्य द्वे कन्ये अप्रतिमरूपे पृथिव्याम्। तयोः माता मेना, मेरुदुहिता, सुश्रोणी, हिमवत्प्रियपत्नी। तस्याः, रघुनन्दन, ज्येष्ठा गङ्गा जाताऽभूत्; द्वितीया उमा नाम। तदा, देवकार्यसिद्ध्यर्थम्, सर्वे देवाः ज्येष्ठां त्रिपथगां गङ्गां पर्वतराजं याचितवन्तः। हिमवान् धर्मेण तां गङ्गां, लोकपावनीं, स्वेच्छया प्रवहन्तीं, त्रैलोक्यहिताय दत्तवान्। तां गङ्गां लब्ध्वा त्रैलोक्यहितकामिनः तदर्थं प्रस्थिताः। रघुनन्दन, अन्यया कन्यया, या उमा, घोरं तपः आस्थाय, परमं व्रतम् आस्थिता। तां उमां, विश्वपूजितां, अप्रतिमरूपिणीं, तु हिमवान् रुद्राय ददौ, सा तपसा समन्विता। राघव, एते हिमवत्पुत्र्यौ, लोके पूजिते, गङ्गा नदीश्रेठ्ठा उमा देवी च। बुद्धिश्रेष्ठ, एतत् सर्वं तव उक्तं यथा त्रिपथगा गङ्गा आरुरोह दिवम्। ततः सा दिव्या नदी, पर्वतराजकन्या, पापरहिता, वारिवहिनी, सुरलोकम् आरुरोह।" ततः षट् त्रिंशः सर्गः श्रोतव्यः। तदा मुनिना उक्ते, वीर्यवान् राघवः लक्ष्मणश्च, तां कथां श्रुत्वा, तम् ऋषिं प्राहतुश्च—"ब्राह्मण, त्वया एषा परमधर्म्या कथा उक्ता; अद्य तु पर्वतराजस्य ज्येष्ठायाः जन्म विस्तारतः आख्यातव्यम्, त्वं हि दिव्यमानुषयोः सर्वं वेत्सि।