सुग्रीवः कपिश्रेष्ठान् समाह्वयन् महता स्वर्याः ‘‘आगच्छन्तु’’ इति उवाच। तस्य वचः श्रुत्वा कपयः शीघ्रं समागच्छन्। तत्र उपस्थितान् सर्वान्, यत्र स्त्रियः अपि तान् दृष्टुं शक्नुवन्ति, तेषां हस्तान् अञ्जलिं कृत्वा, तेजस्वी राजा सूर्यसदृशः, आगतान् प्रति भाषमाणः। तदा स सर्वान् कपीन् ‘‘मे पालकीं शीघ्रं आनयन्तु’’ इति आज्ञापयत्। तस्य वचः श्रुत्वा कपयः वेगेन कर्म कुर्वन्तः, रम्यां पालकीं समुपहारयन्। तां पालकीं दृष्ट्वा कपिराजः सौमित्रये ‘‘लक्ष्मण, शीघ्रं आरोह’’ इति उवाच। ततः सूर्यसदृशः सुग्रीवः सुवर्णमये वाहनं, यत्र बहवः कपयः युक्ताः, लक्ष्मणेन सह समारोहत्, शुक्लच्छत्रं तस्य शिरसि धार्यमाणम्। सर्वतः शुक्लचामरैः वीयमानः, शङ्खध्वनिभिः, मृदङ्गनादैः, सूतमागधैः स्तूयमानः, सुग्रीवः परमराज्यश्रीं प्राप्तः। स शस्त्रधारिभिः, शतशः विक्रान्तकपिभिः परिवृतः, प्रस्थितः। एवं परिवृतः स रामस्य समीपं यत्र स प्रतीक्षते, तत्र गतः। तं देशं प्राप्त्वा, रामेण पूजितः, बलवान् सुग्रीवः लक्ष्मणेन सह पालकीं अवतरत्। रामं समीपं गत्वा, अञ्जलिं कृत्वा स्थितः। सुग्रीवः अञ्जलिं कृत्वा स्थितः, तद्वत् सर्वे कपयः अपि अञ्जलिं कृत्वा स्थिताः। तं सरःपद्मकोषोपमं सुग्रीवम् दृष्ट्वा, रामः कपिसेनां महतीं दृष्ट्वा, तेन प्रसन्नः अभवत्। तं कपिपतिं तस्य पादयोः प्रणमन्तं उत्थाप्य, रामः स्नेहसम्मानाभ्यां आलिङ्गनं कृतवान्। आलिङ्ग्य, धर्मात्मा रामः ‘‘आसनीयम्’’ इति उवाच। तदनन्तरं भूमौ उपविष्टं सुग्रीवं दृष्ट्वा, रामः उवाच— ‘‘यः धर्मार्थकामान् यथाकालं सम्यक् विभजति, स एव कपिश्रेष्ठः राजा। यः धर्मार्थौ त्यक्त्वा केवलं कामं अनुगच्छति, स वृक्षाग्रे सुप्तः पतितः जाग्रति इव। शत्रुसंहाराय, मित्ररक्षणाय, राजा धर्मे स्थितः, त्रिविधफलान् उपभुङ्क्ते। इदानीं प्रयत्नकालः, शत्रुसूदन। एषा कार्यविचारणा भवतु, कपिश्रेष्ठ, कपिभिः मन्त्रिभिः सह।’ इति उक्ते, सुग्रीवः रामं प्रत्युवाच— ‘‘मम भाग्यं, कीर्ति, नित्यं कपिराज्यं नष्टम्; तव कृपया, महाबाहो, सर्वं पुनः प्राप्तम्। देवाः, तव विजयी भ्राता च, तयोः कृपया, यः कृतं न प्रतिपद्यते, स मनुष्येषु निन्दनीयः। शत्रुसूदन, शतशः कपिश्रेष्ठाः, सर्वे बलवन्तः पृथिव्यां संगृहीताः। राघव, धीराः भल्लूकाः, कपयः, लङ्गूराः, विक्रान्ताः, वनगिरिसंस्थानविद्याः अपि आगच्छन्ति। राघव, देवगन्धर्वपुत्राः कपयः, यथेष्टवेषधारिणः, स्वस्वसेनाभिः सह आगच्छन्ति। वीर, शतशः, शतसहस्राणि, कोटयः, दशसहस्रैः, वाहिनीभिः परिवृताः आगच्छन्ति। कपयः, कपिश्रेष्ठाः, अर्बुदशः, शतशः अर्बुदाः, मध्यमाः, अन्त्याः, समुद्रशः, अनन्तशः अपि। राजन्, ये महेन्द्रबलसम्पन्नाः, मेघगिरिसदृशाः, मेरुविन्ध्यवासिनः, ते तव समीपं आगमिष्यन्ति। ते राक्षसस्य युद्धे तव समीपं आगमिष्यन्ति; रावणं युद्धे हत्वा, मैथिलीं निश्चितं आनयिष्यन्ति।’ ततः, कपिश्रेष्ठस्य आज्ञायाः अनुकरणं दृष्ट्वा, भूमिपतेः पुत्रः हृष्टः अभवत्, तस्य मुखं प्रसन्नं नीलोत्पलसदृशम्। शृणु वाल्मीकि-रामायणे, कीष्किन्धाकाण्डे, एकोनचत्वारिंशः सर्गः। एवं वदन्तं सुग्रीवं, धर्मसंरक्षकः रामः, तं बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, अञ्जलिं कृत्वा प्रत्युवाच— ‘‘इन्द्रः वर्षं दद्यात्, सहस्रांशुः सूर्यः तमः निवारयेत्, इति न विस्मयः। सोमः रात्रिं स्वप्रभया शुद्धां करोत्, मित्रः मित्रं प्रीतिम् आवहति, इति न विस्मयः, शत्रुसूदन। अतः, सुग्रीव, तव उत्तमं आचरणं न अद्भुतम्; अहं त्वां सदा प्रियवादिनं वेद्मि। त्वं मम मित्रं, सहायकः, युद्धे सर्वान् शत्रून् विजेष्यामि। केवलं त्वमेव मम मित्रं, सखा, सहायः। दुष्टः राक्षसः, स्वविनाशाय, मैथिलीं हृतवान्, यथा अनुह्लादः शचीं पौलोमपत्नीं छलितवान्। शीघ्रं तं रावणं तीक्ष्णैः बाणैः हनिष्यामि, यथा शत्रुसूदनः इन्द्रः पौलोमीपितरं हत्वा। एतस्मिन् समये, धूलिकण्टकः उदतिष्ठत्, सहस्रांशुः सूर्यः तस्य तीक्ष्णतेजसा आकाशे आच्छादितः। ततः, सर्वा पृथिवी कपिभिः आच्छादिता, यैः पर्वतशिखरसमाः, तीक्ष्णदंष्ट्राः, अतिबलिनः। क्षणमात्रेण, कपिसेनापतयः, शतकोटिकपिभिः परिवृताः, तत्र समागच्छन्। तत्र कपयः मेघनिनादसदृशस्वराः, पर्वतोदधिसम्भवाः, महाबलिनः, अन्ये वनवासिनः अपि सन्ति। एवं रामः, सुग्रीवः, लक्ष्मणः, कपिसेनाः च, परस्परं स्नेहसम्मानैः युक्ताः, रावणवधाय, सीताप्रत्यापनाय, महतीं सेनां समारभन्ति।