ते क्षिप्रगामिनो वानराः तस्मिन्नेव क्षणे वेगेन किष्किन्धां ययुः, यत्र वानरराजः सुग्रीवः स्थितः। वानराः सर्वाणि औषधिफलमूलानि सञ्चित्य तानि तस्मै प्रददुः, इदं वचनं च ऊचुः—"पृथिव्याः सर्वे गिरयः, नद्यः, वनानि च अन्वेषितानि; भवतः आदेशेन सर्वे वानराः त्वां प्रति आगच्छन्ति।" अथाष्टत्रिंशः सर्गः शृणु। सुग्रीवः तैः उपनयितानि सर्वाणि द्रव्याणि स्वीकृत्य, सर्वान् वानरान् सान्त्व्य, तान् सर्वान् विससर्ज। कार्यसिद्धान् तान् सहस्रशः वानरान् विसर्ज्य, सः आत्मनं च राघवं च सिद्धार्थौ मेने। ततः लक्ष्मणः, सर्ववानरश्रेष्ठं बलवन्तं च सुग्रीवं प्रहृष्टः सान्त्वयन्, आदरपूर्णं वचनम् उवाच—"यदि ते रोचते, सौम्य, किष्किन्धातः गच्छामः।" तं सम्यगुक्तं लक्ष्मणस्य वचनं शृत्वा, सुग्रीवः अत्यन्तं हृष्टः प्रत्युवाच—"एवमस्तु! गच्छामः। अहं तव आदेशे स्थितः भविष्यामि।" इति लक्ष्मणं शुभलक्षणं संबोध्य, सुग्रीवः तदा तारां च अन्याश्च स्त्रीः विससर्ज। सुग्रीवः सञ्ज्ञां ददौ—"आगच्छन्तु!" इति वानरश्रेष्ठान् आह्वयन्। तस्य वचः शृत्वा वानराः शीघ्रमेव समागताः। तेषां समागतानां समक्षं, हस्तान् अञ्जलिं कृत्वा, स्त्रीभिः दृश्यमानानां, सूर्यसङ्काशः राजा सुग्रीवः इदं वचनं उवाच—"वानराः! शीघ्रं मम शिबिकां आनयत।" ततः तद्वचः शृत्वा वानराः शीघ्रं सुन्दरां शिबिकां आनयन्। शिबिकां समानीय तां दृष्ट्वा, वानरराजः सौमित्रये इदं वचनं उवाच—"लक्ष्मण! शीघ्रं आरोह।" इति उक्त्वा, सूर्योपमः सुग्रीवः सुवर्णयुतां तां वाहनां आरुरोह, लक्ष्मणेन सह। तस्य शिरसि श्वेतच्छत्रं धृतम्, सर्वतः श्वेतचामरैः व्यजनैः व्यजन्यते, शङ्खदुन्दुभिध्वनिभिः अभिनन्द्यते, सूतैः स्तुत्यते च। सुग्रीवः परमं राज्यश्रियं प्राप्य, शस्त्रपाणिभिः शतशः भीमवानरैः परिवृतः, प्रस्थितः। एवं परिवृतः स रामस्य समीपं यत्र सः प्रतीक्षते, तत्र जगाम। तं देशं प्राप्त्वा, रामेण पूजितः, बलवान् सुग्रीवः लक्ष्मणेन सह शिबिकायाः अवरुह्य, रामस्य समीपं गत्वा, अञ्जलिं कृत्वा तस्थौ। सुग्रीवः अञ्जलिं कृत्वा स्थितः, तथा सर्वे वानराः अपि। तं पद्मकोशोपमं सरसि स्थितं दृष्ट्वा, रामः सुग्रीवे वानरसेनां दृष्ट्वा हृष्टः अभवत्। तं पादयोः प्रणतं वानरेन्द्रं उत्थाप्य, राघवः स्नेहेन ससम्मानं परिष्वज्य, ततो धर्मात्मा तम् उपवेशनं चकार—"उपविश" इति। तं भूमौ उपविष्टं दृष्ट्वा, रामः इदं वचनं प्रोवाच—"यो धर्मार्थकामान् यथाकालं विभज्य सेवते, स राजा वानरेषु श्रेष्ठः। यः तु धर्मार्थौ उत्सृज्य केवलं कामं अनुवर्तते, स वृक्षाग्रे सुप्तः पतित्वा जागरितः इव। शत्रुनाशे मित्ररक्षणे च यः राजा प्रवृत्तः, स धर्मस्थः त्रीणि पुरुषार्थानि भुङ्क्ते। इदानीं प्रयासकालः, हे रिपुंसूदन। एतत् त्वया वानरैः मन्त्रिभिः सह विचार्यम्।" एवं उक्तः सुग्रीवः रामं प्रत्युवाच—"मम लक्ष्म्याः, कीर्तेः, च नित्यस्य वानरराज्यस्य विनाशः जातः, तव कृपया महाबाहो, सर्वं पुनः प्राप्तवान्। देवतानां तव च जयिनः भ्रातुः प्रसादेन, कृतज्ञः अकृतज्ञः च पुरुषेषु पापः। हे रिपुंसूदन! एते शतशः वानरश्रेष्ठाः, ये पृथिव्याः सर्वतः बलवन्तं वानरसमूहं आनयन्ति। राघव! केचित् भीमदर्शनाः ऋक्षाः वानराः प्लवंगमाः च, ये काननगिरिदुर्गेषु निपुणाः। राघव! केचित् देवगन्धर्वपुत्राः, कामरूपिणः, स्वैः सैन्यैः सह मार्गे गच्छन्ति। वीर! शतानि, शतसहस्राणि, कोटयः, अयुतानि च, गणैः, वाहिनीभिः परिवृताः। वानराः वानरश्रेष्ठाः च अर्बुदशतपर्यन्ताः, मध्यमाः, अन्त्याः, सागरपर्यन्ताः, असंख्येयसमूहाः च। राजा! ये महेन्द्रबलसम्पन्नाः, मेघगिरिसदृशाः, मेरुविन्ध्यनिवासिनः, ते त्वां प्रति आगमिष्यन्ति। ते राक्षसेन सह युद्धाय त्वां प्रति आगमिष्यन्ति; युद्धे रावणं हत्वा, मैथिलीं नूनं आनयिष्यन्ति।" एवं बलवन्तं वानराधिपतिं नियुक्तं दृष्ट्वा, भूमिपतेः पुत्रः हृष्टः जातः, तस्य मुखं नीलोत्पलविकाशवत् बभौ। शृणु, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय किष्किन्धाकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः। एवं वदति सुग्रीवे, रामः धर्मानां उत्तमः, तं बाहुभ्यां परिष्वज्य, अञ्जलिं कृत्वा प्रत्युवाच।