शृणु, राम, मम भगिनी कौशिकी दिव्या निर्मलवारिणी हिमालयमाश्रित्य रम्या जगतां हिताय नदी रूपेण समुत्पन्ना। तस्मात् अहं अपि हिमालयस्य समीपे भगिन्या कौशिक्या सह स्नेहेन संयुक्तः सुखेन वसामि, रघुनन्दन। सा धर्मात्मना सत्यवती, सत्ये धर्मे च प्रतिष्ठिता, पतिसंयुक्ता महाभाग्या, कौशिकी नदी रूपेण उत्तमा जाता। अहं तु नियमेन तां त्यक्त्वा अत्र प्राप्तः, सिद्धाश्रममुपागतः, तव तेजसा सिद्धिं प्राप्तवान्। एषा, राम, मम जन्मकथाऽपि वंशकथाऽपि च यथा त्वया पृष्टा, महाबाहो, तथा निगदिता। काकुत्स्थ, इति कथे मम रात्रिर्ध्वान्तं गता; स्वप्नाय समुपसेधि, शुभमस्तु ते, मार्गे च किञ्चिदपि विघ्नं मा भूयात्। सर्वे वृक्षा निश्चलाः, मृगपक्षिणः शान्ताः, दिशः च, रघुनन्दन, रजनीध्वान्तेन संवृताः। सन्ध्या शनैः क्षीयते, नभः च तारा-नक्षत्रदीप्त्या नेत्रैरिव आवृतम्। शीतांशुर्मणिद्योतमानः चन्द्रमा उदितः, तमो निहन्ति, जीवसत्त्वानां चेतांसि स्वतेजसा प्रमोदयति। रजनिचराः सर्वे विचरन्ति, यक्षराक्षसगणाश्च, भीषणा मांसभक्षाश्च प्रेताः सर्वत्र सञ्चरन्ति। एवं कथिते महातेजाः महर्षिः मौनं जग्राह; सर्वे मुनयः तं प्रशंसन्तः "साधु साधु" इत्युक्त्वा सत्कृतवन्तः। कुशिकानां वंशोऽयं महात्मा, धर्मनिष्ठः सदा; कुशपुत्राः धर्मात्मानः ब्रह्मासमानाः, नरश्रेष्ठाः। विशेषतः त्वं, प्रसिद्ध महर्षे विश्वामित्र, यशस्वी; कौशिकी नदी वंशस्य ते कीर्तिं वहति। मुनिप्रवरैः प्रमुदितैः स्तूयमानः स महातेजाः कुशिकात्मजः सूर्यस्यास्तमय इव निद्रां प्रविवेश। रामः सौमित्रिणा सह किञ्चिदाश्चर्ययुक्तः तं मुनिश्रेष्ठं स्तुत्वा स्वप्नाय उपाविशत्। एवं रात्र्यवशिष्टे समये शोणतीरे महर्षिभिः सह स्थित्वा, यदा रात्रिः प्रकाशवती अभवत्, तदा विश्वामित्रः वाक्यमुवाच। "रात्रिः प्रकाशमुपगता, राम; प्रभातं समुपस्थितम्। उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, शुभमस्तु ते; यात्रायै आत्मानं सज्जीकुरु।" तस्य वचनं श्रुत्वा, प्रातःकर्म कृत्वा, रामः गन्तुमिच्छन् इदं वचनमब्रवीत्—"एष शोणा नदी रम्या, निर्मलवारिणी, गम्भीरा, शुक्तिसंकुला। केन पन्था, मुनिश्रेष्ठ, वयं तरामः?" एवं पृष्टः रामेण, विश्वामित्रः प्रत्युवाच—"एष एव पन्थाः मया दर्शितः, येन महर्षयः यान्ति।" तेन ज्ञानेन उक्तः, मुनिवर्यः विश्वामित्रः, सर्वे मुनयः वनानि निरीक्षन्तः अग्रे प्रस्थिताः। दीर्घं मार्गं गत्वा, दिवसार्धे, ते जाह्नवीं नदीं ददृशुः, या मुनिसेविता, नद्युत्तमा। तां पुण्यां हंसक्रौञ्चनिलयां नदीं दृष्ट्वा, सर्वे मुनयः रामेण सह प्रमुदिताः। तस्याः तीरे सर्वे वासाय व्यवस्थिताः; स्नानं कृत्वा पितृदेवताभ्यां तर्पणं चकारुः। हुत्वा चाग्नौ हव्यानि, तानि अमृतकल्पानि भुक्त्वा, ते सर्वे शुभे जाह्नव्याः तीरे प्रमोदेन स्थिताः। महात्मानं विश्वामित्रं सर्वतो मुनयः परिवृत्य, रामलक्ष्मणौ चोपविशताम्। तत्र रामः प्रमुदितचित्तः विश्वामित्रं प्राञ्जलिः पप्रच्छ—"भगवन्, त्रिपथगा या गङ्गा, सा कथं त्रैलोक्यविजयिनी नदीनां स्वामिनी जाताऽसौ?" तस्य वाक्यप्रेरितः महर्षिः विश्वामित्रः गङ्गायाः उत्पत्तिं जन्म च प्रवक्तुमुपचक्रमे। "राम, हिमवान् पर्वतराजः, महामणिसमृद्धः, उभे कन्ये अप्रतिमरूपे भूमौ अलभत। तयोः माता मेना नाम, मेरुदुहिता, कन्याधना हिमवत्प्रियाङ्गना। तस्याः जेष्ठा कन्या गङ्गा, कन्यामध्येष्ठा उमा नाम। देवकार्यसिद्ध्यर्थं सर्वे देवाः जेष्ठां गङ्गां त्रिपथगां पर्वतराजात् प्रार्थयन्तः उपजग्मुः। हिमवान् धर्मेण कन्यां गङ्गां, यां स्वेच्छया वहन्तीं, त्रैलोक्यहिताय समर्पयत्। गङ्गां लब्ध्वा त्रैलोक्यहितकामाः देवाः तुष्टाः स्वकार्यं सम्पाद्य जग्मुः। अन्या तु कन्या, उमा, घोरव्रतानुष्ठाने स्थिता, घोरतपसा तपश्चर्यां चकार। हिमवान् तां उमां, या लोकपूजिता, अप्रतिमरूपा, रुद्राय दत्तवान्, सा तपसा युक्ता। एते, राघव, पर्वतराजस्य द्वे कन्ये लोके पूजिते—गङ्गा नदीनां श्रेष्ठा, उमा देवी च। एतावत्, विप्रर्षभ, तुभ्यं उक्तं—यथा त्रिपथगा गङ्गा प्रथमतः दिवं प्राप्तवती। ततः सा दिव्या रम्या नदी, पर्वतराजकन्या, पापरहिताऽपि सलिलवती, देवानां लोकं जगाम।" एवं राम, विश्वामित्रस्य वचनेन तव पृष्टानां प्रश्नानां समाधानं श्रुत्वा, तस्य गङ्गायाः दिव्यचरितं सर्वे मुनयः चापि श्रुत्वा, हृष्टाः अभवन्।