रामः महर्षिं विश्वामित्रं प्रश्रयपूर्वकं पृष्टवान्—"मम जन्म, वंशः, भूमिः च कथय," इति। विश्वामित्रः सस्नेहं प्रत्युवाच—"राघव, मम ज्येष्ठा भगिनी सत्यम्-निष्ठा सत्यवती नाम्ना, ऋचीकाय दत्ता। सा परमधर्मिष्ठा सत्यवती, पतिसंयता, देहेन स्वर्गं गता, पतिसंयमनं अनुगम्य, महती नदी कौशिकी अभवत्। दिव्या सा कौशिकी, निर्मलवारिणी, रम्या, हिमालये अधिष्ठिता, लोकहिताय नदीरूपेण स्थित्वा, मम भगिनी अभवत्। तस्मादहं हिमालयस्य समीपे सुखेन वसामि, भगिन्या कौशिक्या सह स्नेहेन संयुक्तः। सा सत्यवती धर्मनिष्ठा, सत्ये धर्मे च स्थित्वा, पतिसंयता, महाभागा, नदीश्रेष्ठा कौशिकी अभवत्। राघव, तपस्याः अनुष्ठानात् अहम् तां त्यक्त्वा इह आगतः, सिद्धाश्रमं प्राप्तः, तव तेजसा सिद्धः अभवम्। एषा मम जन्मकथा, वंशः, भूमिः च, यथा त्वया पृष्टं, महाबाहो। ककुत्स्थ, रात्रिः मध्यं अतीता, कथाः इमाः कथयन्; त्वं निद्रां प्राप्नुहि, शुभं ते भवतु, यात्रा न बाध्येत। सर्वे वृक्षाः स्थिराः, मृगाः पक्षिणः च प्रविष्टाः, दिशः रात्रेः तमसा आच्छन्नाः, राघव-नन्दन। संध्या शनैः क्षीयते, नभः च, इव नेत्रैः आच्छन्नम्, तारागणैः ज्योतिष्मत् शोभते। शीतांशुः चन्द्रः उदेति, जगतः तमः अपाकरोति, स्वप्रभया जीवजनानां मनांसि प्रमोदितानि। सर्वे रात्रिचराः प्राणीः इह तत्र विचरन्ति, यक्षराक्षसगणाः तथा भीमाः मांसभक्ष्यः च। एवं उक्त्वा, महर्षिः विश्वामित्रः महातेजाः मौनं अष्टभूत्। सर्वे ऋषयः तं पूज्य, 'साधु साधु' इति प्रशंसन्। कुशिकवंशः महात्मा, धर्मनिष्ठः, कुशपुत्राः ब्रह्मसमानाः नरश्रेष्ठाः। विशेषतः त्वं, विश्वामित्र, कीर्तिमान्; कौशिकी नदीश्रेष्ठा तव वंशं शोभयति। ऋषिप्रवरैः प्रमोदितैः प्रशस्तः, कुशिकपुत्रः विश्वामित्रः सूर्यास्तमिव निद्रां प्रविष्टः। रामः सौमित्रिणा सह, किञ्चित् विस्मितः, ऋषिप्रवरं प्रशस्य, तदनन्तरं निद्रां प्रविष्टः। इदानीं श्रोतव्यं पञ्चत्रिंशः सर्गः। श्रीवाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः। शोणनदीतीरे शेषरात्रिं महर्षिभिः सह यापयित्वा, रात्रिः दीप्तिमती भूत्वा, विश्वामित्रः रामं उवाच—"रात्रिः दीप्तिमती, राम; प्रातः कालः आरभ्यते। उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, शुभं ते भवतु; यात्रायै सज्जः भव।" तस्य वचनं श्रुत्वा, प्रातःकर्म कृत्वा, रामः गन्तुम् इच्छन्, इदं वचनं उवाच—"एषा शोणानदी रम्या, निर्मलवारिणी, गम्भीरा, वालुकाभिः शोभिता। केन मार्गेण, ऋषे, तरामः?" रामेण एवम् उक्तः, विश्वामित्रः प्रत्युवाच—"एषः मार्गः मया निर्दिष्टः, येन महर्षयः यान्ति।" विश्वामित्रस्य वचनं श्रुत्वा, महर्षयः विविधानि वनानि पश्यन्तः, प्रस्थिताः। दीर्घं मार्गं गत्वा, अर्धदिनं यापयित्वा, ते जाह्नवीं नदीश्रेष्ठां दृष्टवन्तः, यत्र ऋषयः चरन्ति। तां पुण्यां नदीं, हंसक्रौञ्चसंयुक्तां दृष्ट्वा, सर्वे ऋषयः रामः च प्रमुदिताः। तस्याः तीरे सर्वे वासस्थानानि व्यवस्थितवन्तः; स्नानं कृत्वा, पितृदेवताभ्यः तर्पणं कृतवन्तः। अग्निहोत्रं कृत्वा, अमृतसदृशं नैवेद्यं भुक्त्वा, शुभे जाह्नवीतीरे प्रविष्टाः, प्रमोदितमना अभवन्। महात्मा विश्वामित्रः सर्वतः ऋषिभिः परिवृतः, सम्यक् उपविष्टः, राघवः रामः प्रमुदितः, विश्वामित्रं उवाच—"भगवन्, त्रिपथगा गङ्गा कथां श्रोतुम् इच्छामि; कथं सा त्रिलोकविजिता नदीपतित्वं प्राप्तवती?" रामस्य प्रेरणया, विश्वामित्रः गङ्गायाः उत्पत्तिकथां आरम्भयामास—"राम, हिमवन् पर्वतराजः, महौषधिप्रभवः, पृथिव्यां द्वौ कन्ये अप्रतिमशोभे उत्पादितवान्। तयोः माता मेना, रम्या, तन्वी, मेरुपुत्री, हिमवतः प्रिया पत्नी। तस्यां रघुनन्दन, गङ्गा ज्येष्ठा कन्या जाताः; द्वितीया उमा नाम्ना। ततः, देवकार्यसिद्ध्यर्थम्, सर्वे देवाः ज्येष्ठां गङ्गां त्रिपथगां पर्वतराजात् याचितवन्तः। हिमवान् धर्मेन कन्यां गङ्गां लोकपावनीं, स्वेच्छया प्रवहन्तीं, त्रिलोकहिताय दत्तवान्। गङ्गां त्रिलोकहिताय प्राप्त्वा, सर्वे लोकहितैषिणः तुष्टाः प्रस्थितवन्तः। राघव-नन्दन, पर्वतस्य अपरां कन्यां, द्रढव्रता, घोरं तपः कृतवन्त्यां, हिमवान् उमां, लोकपूजितां, अनुपमशोभां, रुद्राय दत्तवान्, यथा सा उग्रतपसा युक्ता। राघव, एते पर्वतराजस्य द्वौ कन्ये, लोकपूजिते: गङ्गा नदीश्रेष्ठा, उमा देवी च।" इति कथां विश्वामित्रः सस्नेहं रामाय निवेदितवान्।