महेन्द्रशिखरेषु, हिमवति, विन्ध्ये, कैलासे, मन्दरे, पाण्डुशिखरे च ये वानराः निवसन्ति, पञ्चसु शैलेषु च ये स्थिताः, तथा ये आदित्यसमप्रभाः सदा प्रभातसूर्यकल्याणाः, पश्चिमसागरतीरशुभ्रशैलेषु निवसन्ति, ये च सूर्यगृहस्थाः सायन्तनमेघसन्निभशैलेषु, पद्माचलवनाश्रितबलिनः वानराः च, अञ्जनगिरिनिवासिनः, मञ्जिष्ठमेखलमिव श्यामाः, नागबलसमन्विताः वानराः च, ये सुवर्णवर्णाः महागुहावासिनः, मेरुशिखरनिवासिनः, धूम्रगिर्याश्रिताः च, उदितसूर्यसङ्काशाः, रक्तगिरिनिवासिनः, मधुमदुपानशीलाः शीघ्रगामिनः वानराः च, सुगन्धिषु रम्येषु महावनेषु, मुनिनिवासेषु, सर्वत्र च वनान्तेषु ये वानराः सन्ति—सुग्रीवेण सर्वे त्वरया आनीयन्ताम्। सः सुग्रीवः समस्तेभ्यः भूमौ वर्तमानेभ्यः वानरेभ्यः सामदानेन चान्यैः उपायैः सह शीघ्रगामिनः वानरान् सह सर्वैः आनीयन्तु इति आज्ञापयत्। ये च मया पूर्वं शीघ्रगामिनः वानराः प्रेषिताः, तेषां शीघ्रतरोपकाराय अधुना वानरश्रेष्ठान् पुनः प्रेषयत। ये वानराः सुखासक्ताः वा मन्दगतयः वा, तान् सर्वान् वानरश्रेष्ठान् शीघ्रं आनीयन्तु। ये दुष्टाः मम आज्ञां दशसु दिवसेषु न आगच्छेयुः, ते राजाज्ञाव्यतिक्रमणात् हन्तव्याः। शतशः, सहस्रशः, कोटिशः सिंहसमानाः मम आज्ञायाः पालकाः वानराः मम आदेशेन प्रस्थिताः स्युः। ये वानरश्रेष्ठाः मेघगिरिसदृशाः, आकाशमिव व्याप्य, भीषणदर्शनाः, मम आज्ञया गच्छन्तु। ये पन्थानः जानन्ति, पृथिव्यां सर्वत्र गताः, मम आज्ञया सर्वान् वानरान् शीघ्रं आनीयन्तु। एवं वातात्मजस्य वचः श्रुत्वा, वानरराजः सर्वदिशः बलिनः वानरान् प्रेषयामास। ते राज्ञा प्रेषिताः वानराः पक्षिवद्, तेजसा, विष्णुगतिसमाः शीघ्रं प्रस्थिताः। ते वानराः रामस्य कृते सागरपर्वतान्, वनानि, सरांसि च, वानरान् प्रेरयन्तः जग्मुः। सुग्रीवस्य मृत्युसदृशाम् आज्ञां श्रुत्वा, भीताः वानराः सुग्रीवकोपात् समाययुः। ततः तस्मात् शैलात् त्रयः कोटयः बलिनां वानराणां, कालाञ्जनसदृशवर्णाः, राघवाय समुपस्थिताः। यत्र सूर्यः अस्तं गच्छति तस्मात् उत्तमात् शैलात् दश कोटयः तप्तकाञ्चनसदृशाः वानराः निर्गताः। कैलासशिखरात् सिंहव्याघ्रसदृशप्रभाः कोटिसहस्राणि वानराणां समागताः। हिमवतः शरणम् आश्रित्य फलमूलभक्षिणः तेषां कोटिसहस्रेषु सहस्रं वानराणां संनिपत्य स्थितम्। विन्ध्यपर्वतस्य शिखरात्, भौमसमानाः, भीष्मकर्माणः, सहस्रकोटयः वानराणां शीघ्रं अवतीर्णाः। क्षीरसागरतीरे, तामालवनेषु, नारिकेलभक्षिणः ये वानराः, तेषां संख्या न ज्ञायते। वनात्, गुहाभ्यः, नद्यः च, महाबलिनां वानरसेना आदित्यं पिबन्त्य इव समागताः। ये तु वानरवीराः सर्वान् प्रमदाय वानरान् प्रेरयितुम् अगच्छन्, ते हिमालये महान् वृक्षः दृष्टः। तस्मिन् पुण्ये शैले महेशस्य महायज्ञः कश्चित् पुरा कृतः, सर्वदेवतामनःप्रियो रम्यः। तत्र वानराः हविःप्रवाहात् उत्पन्नानि दिव्यानि फलमूलानि अमृतसमानानि, देवोपभोग्यानि च, दृष्टवन्तः। तद्दिव्यं फलमूलं हविःसंभूतं, यः कश्चित् एकवारं भुङ्क्ते, स मासपर्यन्तं तृप्तः भवति। तैः फलमूलभक्षिभिः वानरश्रेष्ठैः तानि दिव्यानि मूलफलानि, औषधयः च गृहीतानि। तस्मात् यज्ञस्थलात् सुगन्धीनि पुष्पाणि अपि तैः सुग्रीवार्थम् आनीतानि। ततः सर्वे वानरश्रेष्ठाः, पृथिव्यां सर्वान् वानरान् प्रेर्य शीघ्रं सेनामुखेन अगच्छन्। ते शीघ्रगामिनः वानराः तस्मिन्नेव क्षणे त्वरया किष्किन्धां यत्र सुग्रीवः स्थितः, समुपेत्य। सर्वे वानराः, सर्वाणि औषधीनि, फलानि, मूलानि च समानीय, तस्मै अर्पयित्वा, इदं वचनम् ऊचुः—"सर्वे पर्वतान्, नद्यः, वनानि च पृथिव्याः अन्वेषितानि; सर्वे वानराः तव आज्ञया आगच्छन्ति।" एवं सप्तत्रिंशत्तमस्य सर्गस्य समाप्तिम् शृणु। सुग्रीवः सर्वाणि उपहाररूपेण आनीतानि प्राप्त्वा, सर्वान् वानरान् सान्त्व्य, तान् सर्वान् विससर्ज। तान् कार्यसिद्धान् सहस्रशः वानरान् विसर्ज्य, आत्मानं च सम्प्राप्तकार्यार्थम् अचिन्तयत्, तथा राघवम् अपि। तदा लक्ष्मणः, सुग्रीवम्, सर्वेषां वानराणां श्रेष्ठम्, बलिनां च श्रेष्ठतमम्, प्रीतये इदं सान्त्वपूर्वकम् अब्रवीत्—"यदि ते रोचते, सौम्य, वयं किष्किन्धात् प्रस्थितुं शक्नुमः।" इति लक्ष्मणस्य सुसंहितं वचनं श्रुत्वा...