एवं वानराधिपतिना वालीना यथाविदितं भाषितं, श्रुतमात्रमेव मया, न तु परम्परा मम स्पष्टा इति सः अवदत्। तव सहाय्याय वानरश्रेष्ठाः प्रेषिताः, ये युद्धाय अनेकान् बलिनो वानरान् आनयिष्यन्ति। तान् महाबलान् वीर्यवन्तः वानरान् प्रतीक्ष्य, अयं वानराधिपतिः राघवस्य कार्यसिद्धये न प्रस्थितवान्। सौमित्रे, यथा पूर्वं सुग्रीवेण विनियुक्तं, अद्य सर्वे ते महाबलवन्तः वानराः आगन्तव्याः। अद्य शतसहस्राणि ऋक्षवानराणां च शतशः पुच्छवन्तः च आगमिष्यन्ति ते समीपम्, शत्रुसूदन; अनन्तकोटयः दीप्तिमन्तः वानराः, काकुत्स्थनन्दन। तव रक्ताक्षं कोपसम्पन्नं मुखं दृष्ट्वा, वानरीणां कुलाङ्गनाः न शान्तिम् लभन्ते—सर्वाः भीताः, आपद्भयम् आशङ्कन्ति। शृणु अद्य वाल्मीकीयमहाकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः। तारा यदा सौमित्रिं मृदु धर्म्यं च वाक्यम् उक्तवती, तदा सौमित्रिः स्वभावेन शान्तः तस्याः वचनम् अङ्गीकृतवान्। तदनन्तरं स वानरसेनापतिः महाभयेन आक्रान्तः, स्ववस्त्रं सिक्तमिव त्यक्तवान्। ततः गर्वरहितः वानराधिपः सुग्रीवः, ग्रीवायां निबद्धं महत्तरं बहुसूत्रमयं वर्णमालां छित्त्वा अपास्य, महाबाहुं लक्ष्मणं सान्त्वयन् सस्मितम् अवदत्। "श्रीः कीर्तिः स्थिरं वानरराज्यम् च मया नष्टम्, सौमित्रे, किन्तु रामस्य प्रसादेन सर्वं पुनः प्राप्तम्। कः तं दिव्यं पुरुषं, स्वकर्मणा विश्रुतं, किंचित् अपि प्रत्युपकर्तुं समर्थः? धर्मात्मा राघवः सीताम् पुनराप्स्यति, रावणं च हन्ता, केवलं मम साहाय्येन स्वबलसमेतः। सः, येन एकेन बाणेन सप्त महादारूणि गिरिं भूमिं च विदारितवान्, सः किमन्यस्य साहाय्यं आवश्यकम्? धनुः संधाय यदा सः निष्पुणाति, तदा पृथिवी पर्वतमयी अपि कम्पते, तस्मात् सखायः किं प्रयोजनम्? अहम् अपि तेन राज्ञा सह रावणवधार्थं गमिष्यामि, स्वजनसमेतः। यदि विश्वासात् स्नेहात् वा मम दूतः किञ्चित् अतिक्रमितवान्, तदपि क्षन्तव्यम्; कः न अपराध्यति?" एवं महात्मना सुग्रीवेण उक्तं वचनं श्रुत्वा, लक्ष्मणः स्नेहेन तुष्टः प्रत्युवाच— "नूनम् अद्य मम भ्राता रक्षकम् अवाप्तवान्, विशेषतः त्वं सुग्रीवः धर्मज्ञः संरक्षकः। त्वयि शक्तिमति शुद्धचारित्रे च, वानरराज्यस्य अनुत्तमं सौभाग्यं भोक्तुम् अर्हसि। त्वं सहायकः सन्, महाबाहो सुग्रीव, रामः निश्चितम् शत्रून् संग्रामे नाशयिष्यति—अत्र न संशयः। तव वचनम्, धर्मविदः कृतज्ञस्य, युद्धे न पराङ्मुखस्य, युक्तमेव। भ्राता वा त्वं वा, दोषान् जानन् समर्थश्च, एवं वक्तुम् अर्हतः। त्वं रामसमः वीर्येण बलेन च, वानरश्रेष्ठ, चिरकालं देवैः तस्य सखायि कृतः। अद्य त्वं मया सह शीघ्रं निर्गच्छ, दुःखितं सखायं सीताहरणशोकात् सन्तप्तं सान्त्वय। यदि रामस्य वचनम् श्रुत्वा, शोकसमाकुलः अहम् त्वां कठोरम् उक्तवान्, तदपि क्षमस्व, सखे।" शृणु वाल्मीकीये किष्किन्धाकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः। एवं महात्मना लक्ष्मणेन उक्तः, सुग्रीवः स्वपार्श्वस्थं हनूमन्तं इदं वचनम् अब्रवीत्— "ये महेन्द्रशिखरे, हिमवत्पर्वते, विन्ध्ये, कैलासे, मन्दरे, पाण्डुशिखरे च वसन्ति, पञ्चसु शिखरेषु निवसन्ति, ये च उदयन्तमिव रविं दीप्तिमन्तः, पश्चिमसागरतीरे शोभनपर्वतेषु वसन्ति, ये सूर्यनिकेतने, सायंश्यामनिभे पर्वते, पद्माचलवनाश्रये स्थिता महाबलवन्तः वानराः, अञ्जनाचलनिवासिनः कज्जलमेखलाभाः गजयूथपबलाः, ये च सुवर्णवर्णाः महागुहावासिनः, मेरुशिखरेषु, धूम्रगिरिसंश्रयिणः, अरुणाभाः महाबलवन्तः वानराः, महारक्तपर्वते वसन्तः, मधुमदु पिबन्तः शीघ्रगामिनः, रम्यगन्धिषु महावनेषु, मुनिनिवासेषु रमणीयेषु, सर्वत्र वनसीमासु वसन्तः— त्वं पृथिव्याम् सर्वान् वानरान् बहुविधैः उपायैः—सामदानादिभिः—शीघ्रगामिभिः सह आनय। ये च मया पूर्वम् एव शीघ्रगामिनः प्रेषिताः, तेषां त्वरायै पुनः अन्यान् वानरपतीन् प्रेषय। ये च कामोपभोगपराः, विलम्बशीलाः वा, तान् अपि सर्वान् वानरपतीन् शीघ्रं आनय। ये दुष्टाः मम आज्ञां दशसु दिवसेषु न आगच्छेयुः, तान् राजाज्ञा लङ्घनात् हन्तव्यान्।" एवं वाल्मीकिरामायणे किष्किन्धाकाण्डे एते सर्गाः प्रवृत्ताः।