निश्चितं त्वं न पश्यसि इक्ष्वाकुवंशसम्भूतस्य धनुः शरांश्च वज्रसमानान्; अतः सुखेन भोगान् उपभुञ्जानो रामस्य कार्यं न चिन्तयसि। ततः कीष्किन्धाकाण्डे श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे पंचत्रिंशः सर्गः श्राव्यः। यदा सौमित्रिः अग्निसदृशदीप्तिमान् तारेण सह संवादं आरब्धवान्, तारा चन्द्रमुखी लक्ष्मणं सम्बोधितवती—“लक्ष्मण, त्वं एवं न वदितव्यः; कपिस्वामिनः सन्निधौ तव शुष्कवचनानि न शोभन्ति। सुग्रीवः न कृतघ्नः, न च कपटः, न च क्रूरः; कपिस्वामी न मिथ्यावादी, न च वक्रः, वीर। सुग्रीवः सुस्मरति रामस्य कृतं अद्भुतं युद्धे, यत् अन्यैः न शक्यं; सः न विस्मृतवान् उपकारं। रामस्य कृपया सुग्रीवः स्थिरं यशः प्राप्तवान्, कपिराज्यम्, रुमां, माम्, त्वां च, शत्रुनिषूदन। पूर्वं दुःखमुपगम्य, अधुना परमं सुखं उपभुञ्जते; यथा विश्वामित्रमुनिः, सः कालज्ञानं न जानाति। दशवर्षाणि लक्ष्मण, धर्मज्ञः विश्वामित्रः घृताचीसहितः कालगतिं न अवबुध्यत। कालविदां अग्रणी विश्वामित्रः अपि कालागमनं न अवगच्छत्; साधारणजनाः कथं तु? रामः अत्र तं क्षमेत; तस्य शरीरं श्रान्तम्, लक्ष्मण, तस्य कामाः न तृप्ताः। लक्ष्मण, त्वं क्रोधेन न अभिभूतः स्यात्, साधारणजनवत्, यावत् निश्चित्य स्थितिं न वेत्सि। धर्मसम्पन्नाः पुरुषाः, यथा त्वं, उत्तमपुरुष, अनविचार्य कदाचित् क्रोधं न उपयान्ति। धर्मवित्, त्वं मनः संयम्य याचामि; सुग्रीवस्यार्थे उद्भूतं महाक्रोधं त्यज, दोषरहित। रामस्यार्थे सुग्रीवः रुमां, माम्, अंगदं, राज्यं, धनं, धान्यं, पशून् त्यजेत्; एष मे निश्चयः। सुग्रीवः राक्षसदुष्टं हत्वा रामं सीतया संयोगयिष्यति, यथा चन्द्रः रोहिण्या सह। लङ्कायां शतान्यर्बुदानां राक्षसानां सन्ति, च षट्त्रिंशद् सहस्राणि दशसहस्राणि। रूपान्तरेषु महाबलिषु राक्षसेषु विना हननेन, रावणः न हन्यते, येन मैथिली हृता। तान् युद्धे विना सहाय्येन न हन्यते, लक्ष्मण, सुग्रीवेन अपि, न च क्रूरः रावणः। एवं वानरराजः वाली उक्तवान्; परम्परा मे न स्पष्टा—यद् श्रुतम्, तत् एव वदामि। नूनं कपिश्रेष्ठाः तव सहाय्याय प्रेषिताः, युद्धाय बहून् महाबलान् कपीन् आनयितुम्। तान् बलिनः वीर्यवन्तः कपीन् प्रतीक्ष्य, कपिस्वामी न गच्छति, रामस्य कार्यसिद्ध्यर्थम्। सौमित्रे, यथा पूर्वं सुग्रीवेन व्यवस्थितम्, अद्य सर्वे बलवन्तः कपयः आगच्छेयुः। अद्य शतसहस्राणि ऋक्षवानराणां, शतशः पूच्छिनः च आगच्छेयुः, शत्रुनिषूदन; अनन्तकोटयः दीप्तिमन्तः कपयः, ककुत्स्थवंशज। तव मुखं दृष्ट्वा, क्रुद्धं रक्तलोचनं च, कपिनारीणां शान्तिः न; सर्वाः भीता, प्रथमं भयलक्षणं अन्विच्छन्ति। अथ श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे कीष्किन्धाकाण्डे षड्त्रिंशः सर्गः श्राव्यः। तारेण धर्मयुक्तैः सौम्यैः वाक्यैः संबोधितः सौमित्रिः तस्य वचनं स्वीकृतवान्। तस्य वचनस्य स्वीकरणे, कपिसेनापतिः महाभयेन आक्रान्तः, वस्त्रं जलाभिषिक्तमिव त्यक्तवान्। सुग्रीवः, कपिश्रेष्ठः, अहंकारमुक्तः, बहुसूत्रं, विविधवर्णं महाकौशं गलात् छित्वा त्यक्तवान्। सुग्रीवः, सर्वेषां कपीनां अग्रणी, महाबाहुं लक्ष्मणं विनयपूर्वकं संबोधितवान्, तं हर्षितवान्। “श्री, कीर्ति, स्थिरं कपिराज्यं मम नष्टम्, सौमित्रे; रामस्य कृपया सर्वं पुनः प्राप्तम्। कः तं दिव्यं, स्वकर्मप्रसिद्धं, किञ्चित् अपि प्रत्युपकारं दातुं शक्नोति, राजन्? धर्मात्मा राघवः सीतां पुनः प्राप्त्वा रावणं हनिष्यति, केवलं मम सहाय्येन स्वबलात्। किम् तस्य सहाय्यस्य आवश्यकता, येन एकेन बाणेन सप्त महावृक्षान्, पर्वतं, भूमिं च विदारितम्? यदा धनुः संधत्ते, लक्ष्मण, भूमिः पर्वतैः सह शब्देन कम्पते; तस्य सहाय्यः किम्? नरश्रेष्ठ, अहम् कपिसेनया सह रावणं शत्रुं हन्तुं नृपं अनुगमिष्यामि। यदि विश्वासात् वा स्नेहात् वा, मम दूतः किञ्चित् अतिक्रान्तवान्, तद् क्षम्यताम्; कः न दोषं करोति? एवं महात्मना सुग्रीवेन उक्तं श्रुत्वा लक्ष्मणः स्नेहात् तुष्टः, वाक्यं उवाच। नूनं मम भ्राता अधुनैव रक्षिता अस्ति, कपिस्वामिन्, विशेषतः त्वं सुग्रीवः उत्तमः रक्षकः। सुग्रीव, तव बलात्, तव शुद्धभावेन, तव कपिराज्यं अनुत्तमं सौभाग्यं भोगाय योग्यः।