वाल्मीकिरामायणम्

यदा राजर्षेः कुशनाभस्य यज्ञः प्रवर्तमानः आसीत्, तदा ब्रह्मपुत्रः महात्मा कुशः तं राजानं कुशनाभं सम्बोधितवान्। स तं उवाच—"वत्स, तव सदृशः धर्मात्मा पुत्रः जातः भविष्यति; तस्मिन्पुत्रे प्राप्ते त्वं गाधिं च शाश्वतीं कीर्तिं च लोके प्राप्स्यसि।" एवमुक्त्वा महायशाः कुशः तं राजानं कुशनाभं विसर्ज्य, आकाशे समुत्पत्य, ब्रह्मलोकं नित्यं जगाम। काले गच्छति, कुशनाभस्य धीमतः परमधार्मिकः पुत्रः जातः, गाधिनाम्ना। स एव गाधिः, महाबाहो राघव, मम पिता परमधार्मिकः; अहं कौशिकः कुशवंशे जातः अस्मि। मम च ज्येष्ठा भगिनी सत्यवती नाम, धर्मनिष्ठा, ऋचीकाय दत्ता आसीत्। सा सत्यवती परमसती पतिसंयुक्ता स्वदेहेन स्वर्गं गता, कौशिकी नदी रूपेण अभवत्। सा भगिनी कौशिकी दिव्या, निर्मलतोया, रम्या, हिमालये स्थित्वा, जगत्प्रयोजनाय नदी अभवत्। तस्मात् अहम् अपि हिमालयस्य पार्श्वे भगिन्या कौशिक्याः स्नेहेन संयुक्तः सुखेन वसामि, हे रघुनन्दन। सा धर्मपरा सत्यवती सत्यधर्मनिष्ठा, पतिसंयुक्ता, सुभगा, कौशिकी नाम नदी श्रेष्ठा अभवत्। अहं तु, हे राम, नियमेन तां विहाय अत्र प्राप्तः; सिद्धाश्रमं प्राप्तवान्, तव तेजसा सिद्धिम् आप्तवान्। एषा मम जन्मकथाऽपि, वंशकथाऽपि, भूमिकथाऽपि, यथापृच्छः, हे महाबाहो राघव, तव उक्तम्। एवं कथयन्, अर्धरात्रिः अतीता, हे ककुत्स्थ; अतः स्वप्नं प्रतिपद्यस्व, शुभं भवतु, मार्गे च विघ्नः न भवतु। सर्वे वृक्षाः स्थिराः, मृगपक्षिणः उपरमिताः, दिशः अपि राघुनन्दन, रात्र्यन्धकारेण आच्छन्नाः। शनैः शनैः सन्ध्या व्यपयाति, गगनं च तारा-नक्षत्रदीप्त्या नेत्रैः इव आच्छादितम् आभाति। शीतांशुः चन्द्रमाः उदितः, तमः निहन्ति, स्वप्रभया भूतानां मनांसि प्रमोदयति। रात्रौ विचरन्ति सर्वे रात्रिचराः, यक्षराक्षसगणाः, भीमाः पिशाचाश्च इह तत्र च। एवमुक्त्वा महातेजाः महर्षिः मौनं गतः। सर्वे मुनयः तम् आदरात् "साधु साधु" इति प्रशशंसुः। एषः कौशिकवंशः महान्, सदा धर्मनिष्ठः; कुशपुत्राः ब्रह्मसमा उत्तमपुरुषाः। विशेषतः त्वं, भगवन् विश्वामित्र, यशस्वी; कौशिकी नदी अपि तव वंशं शोभयति। एवमस्तुति-संनादेन प्रमुदितैः मुनिपुङ्गवैः, कौशिकपुत्रः महायशाः स्वप्नं गतः, इव अस्तं गतसूर्यः। रामः सौमित्रिणा सहितः, किंचित् विस्मितः, तम् ऋषिप्रवरं प्रशस्य, तदनन्तरं स्वप्नं गतः। एवं तु रामायणस्य वाल्मीकिनः बालकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः श्रोतव्यः। अथ शेषरात्रिं शोणतीरे महर्षिभिः सहितः यथावत् उपवेश्य, रात्रौ प्रकृतिप्रभायाम्, विश्वामित्रः रामं उवाच। "रात्रिः व्यत्यता, प्रातः कालेऽस्ति, उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, शुभं भवतु; यात्रायै आत्मानं सज्जीकुरु।" तस्य वचनं श्रुत्वा, स्नानादिकं कृत्वा, रामः प्रस्थानं कामयन्, एवं वचनम् उवाच—"एषा शोणा नदी रम्या, निर्मलतोया, गम्भीरा, शैलशोभिता। केन मार्गे, मुने, वयं तरामः?" तं रामं एवं ब्रुवाणं महर्षिः विश्वामित्रः प्रत्युवाच—"एष एव मार्गः मया निर्दिष्टः, येन महर्षयः गच्छन्ति।" तेन ज्ञानिना विश्वामित्रेण एवमुक्ताः, सर्वे महर्षयः वनानि निरीक्षन्तः प्रस्थिताः। दीर्घं मार्गं यान्तः, अर्धदिवसे गते, ते सर्वे जाह्नवीं नदीं दृष्टवन्तः, या मुनिसेविता, नद्युत्तमा। तां पवित्रां हंसक्रौञ्चनादितां नदीं दृष्ट्वा, सर्वे मुनयः रामसहिताः प्रमुदिताः। तस्याः तीरे सर्वे निवेशनं कृत्वा, स्नानं विधिवत् कृत्वा, पितृदेवताभ्यः तर्पणं चकारुः। अग्निहोत्रं कृत्वा, हव्यकव्यानि स्वीकृत्य, अमृतोपमं भोजनं कृत्वा, ते जाह्नवीतीरं शुभं प्रविश्य, हृष्टचित्ताः आसन्। ततः विश्वामित्रं महात्मानं सर्वतो मुनयः परिवृत्य, सम्यक् उपविष्टाः, राघवौ अपि, रामः प्रमुदितचित्तः विश्वामित्रं उवाच—"भगवन्, एषा या त्रिपथगा गङ्गा, कथं सा त्रैलोक्यविजयिनी नदीनां स्वामिनी जाताऽस्ति? श्रोतुमिच्छामि।" रामस्य वचने प्रेरितः महर्षिः विश्वामित्रः गङ्गायाः उत्पत्तिं कथयितुम् आरब्धवान्। "राम, हिमवत् पर्वतराजः, महान् धातुसम्पदाम् आश्रयः, तस्य पार्थिवे लोके द्वे कन्ये अप्रतिमरूपे आस्ताम्। तयोः माता मेना नाम, मेरुदुहितरः सुश्रोणी, हिमवत्स्य प्रिया पत्नी। तस्याः जेष्ठा कन्या गङ्गा, कनिष्ठा उमा नाम। तदा सर्वे देवाः स्वकार्यसिद्ध्यर्थं, त्रिपथगां गङ्गां जेष्ठां कन्यां पर्वतराजात् याचितवन्तः।