लक्ष्मणः तदा क्रुद्धः सुग्रीवस्य समीपे स्थित्वा तं वानराधिपतिम् इत्येवमुवाच—यदि राजा अधर्मनिष्ठः सन् स्वहितकारिभ्यः मिथ्याप्रतिज्ञां करोति, तस्मात् क्रूरतरो न कश्चन अस्ति। अश्वविषये प्रतिज्ञाभङ्गे शतं हन्ति, गावां सहस्रं, जनस्य तु प्रतिज्ञाभङ्गे स्वयमेव आत्मानं कुलं च विनाशयति। यः मित्रेभ्यः पूर्वं कृतोपकारं लब्ध्वा प्रत्युपकारं न करोति, सः सर्वेषां प्राणिनां कृतघ्नः मृत्युं अर्हति, हे वानराधिप! ब्रह्मणा गीतं सर्वलोकैः पूजितं श्लोकमेकं शृणु, यः कृतघ्नं दृष्ट्वा कोपेन उक्तः—गोहत्यां सुरापानं चौर्यं प्रतिज्ञाभङ्गं च, एतेषु धर्मज्ञैः प्रायश्चित्तं उक्तं, कृतघ्ने तु नास्ति किञ्चित् प्रायश्चित्तम्। तत्त्वं त्वं, हे वानर, अधमः कृतघ्नः मिथ्यावादी च, यः रामस्य पूर्वोपकारं प्रत्युपकारेण न प्रतिसंहरसि। रामात् कृतोपकारः सन्, यदि तस्य प्रत्युपकारं इच्छसि, तदा सर्वशक्त्या सीतायाः अन्वेषणे यत्नं कर्तुम् अर्हसि। त्वं विषयेभ्यः अनुरक्तः, प्रतिज्ञायाम् अनृतवादी, रामः त्वां सर्पमिव बकवेषधरं न वेत्ति। महात्मना दयालुना रामेण त्वं, हे दुष्ट, वानरराज्ये अधिष्ठापितः। यदि त्वं महात्मनः राघवस्य कृतं न जानासि, शीघ्रं वलिनं तीक्ष्णबाणैः हतं द्रक्ष्यसि। या मार्गेण वलिना हन्यमानः, स मार्गः न निरुद्धः; प्रतिज्ञां पालय, सुग्रीव, वलिपथं मा गमः। नूनं त्वं न पश्यसि तस्य इक्ष्वाकुवंशस्य धनुः बाणांश्च वज्रकल्पान्; अतः सुखैः रममाणः रामस्य कार्यं न मनसि अपि धारयसि। एवं लक्ष्मणस्य तीक्ष्णं वचनं श्रुत्वा, तस्य तेजसा दीप्तमिव ज्वलन्तं सौमित्रिं तारा शशिसदृशमुखी इदं मधुरं वचनं उवाच—लक्ष्मण, त्वं एवं न वक्तुम् अर्हसि; एतादृशं कठोरवचनं वानराधिपतिः त्वत्तः न श्रोतुम् अर्हति। सुग्रीवः न कृतघ्नः, न च मिथ्यावादी, न च क्रूरः; वानरराजः न अनृतं भाषते, न च कुभावनः, हे वीर। वीर्यवान् सुग्रीवः कृतमुपकारं न विस्मरति; युद्धे येन रामेण कृतं, यन्नान्येन शक्यम्, तत् वानरः स्मरति। रामस्य प्रसादात् सुग्रीवः कीर्तिं, वानरराज्यम्, रुमां, माम्, त्वां च प्राप्तवान्, हे रिपुनाशन। पूर्वं महतीं पीडां सहित्वा, इदानीं परमसुखं भुङ्क्ते; यथा विश्वामित्रमुनिः, स एव कालमवेतुं न शक्नोति। दशवर्षाणि, हे लक्ष्मण, धर्मात्मा विश्वामित्रः घृताचीं समासाद्य कालगतिं न अवैषीत्। स एव कालविदां श्रेष्ठः विश्वामित्रः कालस्य आगमनं न वेद, किं पुनः सामान्यजनः? रामः तत्र क्षमां कुर्यात्, तस्य शरीरे श्रान्तिः, लक्ष्मण, कामेषु च असंतोषः; अतः क्षन्तव्यः। त्वं कोपेन न ग्रहीष्यः, यथा सामान्यः जनः, यावत् वस्तुस्थितिं निश्चित्य न जानासि। गुणसम्पन्नाः पुरुषाः, यथा त्वं नरश्रेष्ठ, न आकस्मिकं कोपं गृह्णन्ति, यावत् विचारं न कुर्वन्ति। धर्मज्ञ, त्वां प्रार्थये, एकचित्तेन, सुग्रीवस्य कृते; उत्पन्नं महत् कोपं त्यज, हे निष्पाप। रामस्य कृते सुग्रीवः रुमां, माम्, अङ्गदं, राज्यं, धनं, धान्यं, गवां च परित्यजेत्; एषा मे निश्चिता बुद्धिः। सुग्रीवः रामं सीतया सह मिलापयिष्यति, यथा रोहिण्या सह चन्द्रमाः, तं दुष्टं राक्षसं हत्वा। लङ्कायां लक्षकोट्यः राक्षसाः, षट् त्रिंशद् सहस्राणि दशसहस्राणि च सन्ति इति श्रूयते। तान् विक्रान्तान् मायाविनः राक्षसान् निहत्यैव रावणः हन्तुं शक्यः, येन मैथिली हृता। ते निहन्तुं न शक्याः युद्धे सहायं विना, लक्ष्मण, विशेषतः सुग्रीवेण, न च क्रूरः रावणः। एवं वाली वानरेश्वरः, यः शास्त्रज्ञः, उक्तवान्; परम्परा तु न मम स्फुटा, यथाश्रुतं वदामि। खलु वानरश्रेष्ठाः सहायार्थं प्रेषिताः, ये युद्धाय बलिनः वानरान् आनयिष्यन्ति। तान् बलिनः वीर्यवन्तः वानरान् प्रतीक्ष्य, अयं वानरपतिः न प्रस्थितः, राघवस्य कार्यसिद्ध्यर्थं। यथा पूर्वं सुग्रीवेण निश्चितं, तद्वत् अद्यैव सर्वे बलिनः वानराः आगन्तव्यम्। अद्य शतसहस्राणि ऋक्षवानराणां, शतशः लाङ्गूलिनां च आगमिष्यन्ति, हे रिपुदमन; अनन्तकोटयः दीप्तिमन्तः वानराः, हे काकुत्स्थ। तव रक्तनेत्रं कोपितं मुखं दृष्ट्वा, वानरीणां कुलीनाः स्त्रियः न शान्तिम् अनुभवन्ति; सर्वाः भीताः, प्रथमं भयलक्षणं पश्यन्त्यः। एवं तारया मधुरधर्मयुक्तैः वाक्यैः संबोधितः सौमित्रिः, स्वभावेन शान्तः, तस्य वचनं स्वीकारयामास। तस्य वाक्यस्य स्वीकरणे, वानरसेनापतिः सुग्रीवः, भीतेन महता भयेन अभिभूतः, स्ववस्त्रं सिक्तमिव त्यक्तवान्। अथ सुग्रीवः, वानराधिपः, अहंकारं विहाय, ग्रीवायां निबद्धं महद् बहुसूत्रं विमलं हारं छित्त्वा अपासरत्।