स्वर्णवर्णः स वीरः शोभनासने निषण्णः रमां दृढमालिङ्ग्य, विस्तीर्णनेत्रः सौमित्रिं अपश्यत्, यस्य चित्तं नापचीयते, यस्य च नेत्रे अपि विशालौ। तस्मिन्नेव समये, वाल्मीकिना विरचिते श्रीरामायणे, किष्किन्धाकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः श्रोतव्यः। तत्र, लक्ष्मणः पुरुषर्षभः कोपसमायुक्तः, निर्बन्धेन प्रविश्य, सुग्रीवं दृष्ट्वा, तस्य इन्द्रियाणि विक्षुब्धानि अभवन्। दशरथात्मजं कोपसमायुक्तं, दीप्ततेजसं, भ्रातृव्यसनात्तप्तं च विलोक्य, हरिपुङ्गवः स्वर्णमयं आसनं परित्यज्य, इन्द्रध्वजमिव महद्विचित्रमालिनं समुत्पपात। तस्य उत्थाने रमाप्यन्या च स्त्रियः, नभसि पूर्णचन्द्रं नक्षत्राणि यथा, सुग्रीवस्य पार्श्वे समुत्तस्थुः। सुग्रीवः रक्तलोचनः, दीप्तमानः, कृताञ्जलिः, परिभ्रम्य, महतीं कल्पतरुमिव तस्थौ। तदा कोपसमायुक्तः लक्ष्मणः, रमया सहितं, स्त्रीभिः परिवृतं सुग्रीवं, ताराभितो नक्षत्रैः चन्द्रमिव, इदं वचनमब्रवीत्— "राजा यः बलसम्पन्नः, कुलीनः, दयालुः, दमसम्पन्नः, कृतज्ञः, सत्यवादी च, स लोके पूज्यते। यदि तु राजा धर्मात्पराङ्मुखः, स्वहितकराणां प्रति मिथ्याप्रतिज्ञः भवति, तस्मात् क्रूरतरः कः अस्ति? अश्वप्रतिज्ञाभङ्गे शतम्, गवां सहस्रं, मानवप्रतिज्ञाभङ्गे तु आत्मनं स्वजनं च नाशयति। मित्रसंपादनपूर्वकं यो न प्रतिपद्यते, स सर्वभूतेभ्यः कृतघ्नः, मृत्युं अर्हति, हरिप्रभो।" "एषा लोकेषु पूजिता ब्रह्मणा कीर्तिता गीता च श्लोका, कृतघ्नं दृष्ट्वा कोपसम्भूता—शृणु तां हरिश्रेष्ठ। गोवधं सुरापानं चौर्यं प्रतिज्ञाभङ्गं च, प्रायश्चित्तं सन्ति साधूनां; कृतघ्नस्य तु नास्ति किञ्चन। त्वं तु नीचः कृतघ्नः मिथ्यावादी च, पूर्वं रामेण कृतं न प्रतिपद्यसे।" "रामस्य सहाय्यं प्राप्य, यदि प्रतिकर्तुमिच्छसि, तदा सर्वात्मना सीतासन्धानं कर्तव्यम्। तुं तु विषयासक्तः, मिथ्याप्रतिज्ञः; रामः त्वां सर्पं मण्डूकवेषधरमिव न वेत्ति। महात्मना करुणेन रामेण त्वं, पाप, वानरराज्ये प्रतिष्ठापितः। यदि महात्मनः राघवस्य कृतं न वेत्सि, शीघ्रं तीक्ष्णैः शरैः वालिनं निहतं द्रक्ष्यसि।" "या पन्था येन वानरपतिः वधः कृतः, सा न निरुद्धा; प्रतिज्ञां पालय, सुग्रीव, वालिव्रतमनुवर्तस्व। नूनं त्वं न पश्यसि स धनुः तान् च शरान् इक्ष्वाकुवंशसम्भूतस्य, वज्रसन्निभान्; अतः सुखेन विषयेषु रमसे, रामस्य कार्यं न मनसि ध्यायसि।" एवं चतुस्त्रिंशस्सर्गः संप्राप्तः। अथ, सौमित्रिणा दीप्ततेजसा एवं उक्ते, चन्द्रमुखी तारा लक्ष्मणं उवाच— "लक्ष्मण, त्वं न एवं वक्तुमर्हसि; न च वानरेन्द्रस्य तादृशं कठोरं वचनं त्वत्तः श्रोतुमर्हति। सुग्रीवः न कृतघ्नः, न मिथ्यावादी, न क्रूरः; वानरपतिः नानृतं भाषते, न च वक्रः, वीर।" "सुग्रीवः वीर्यवान्, कृतं न विस्मरति; यद्रणे रामेण कृतं, यदन्यैः अकर्तव्यम्, तत् वानरः स्मरति। रामस्य प्रसादात् सुग्रीवः कीर्तिं, वानरराज्यं, रमां, माम्, त्वां च प्राप्तवान्, रिपुघातक।" "पूर्वं दुःखं अनुभूय, अधुना परमं सुखं अनुभवति; विश्वामित्रमुनिरिव, कालस्य योग्यतां न वेत्ति। दशवर्षाणि, लक्ष्मण, धर्मात्मा विश्वामित्रः घृताचीसहितः, कालस्य गमनं नाज्ञासीत्।" "स्वयं कालवितां श्रेष्ठः विश्वामित्रोऽपि कालस्य आगमनं न वेद, किं पुनः सामान्यजनाः? रामः तत्र क्षमां कुर्यात्, तस्य शरीरं श्रान्तं, लक्ष्मण, तु इच्छासु न तृप्तः।" "त्वं क्रोधेन नाभिभूतः स्याः, यथा सामान्यः पुरुषः, यावत् निश्चित्य न वेत्सि। धर्मसम्पन्नाः पुरुषाः, त्वद्विधाः, पुरुषश्रेष्ठ, न हठात् क्रोधं कुर्वन्ति, चिन्तनं विना।" "त्वां धर्मज्ञं, एकचित्तं, याचे, सुग्रीवस्य कृते; महान् क्रोधः उत्पन्नः स्यात्, तं त्यज, निर्दोष। रामस्य कृते, सुग्रीवः रमां, माम्, अङ्गदं, राज्यं, वित्तं, धान्यं, गवां च त्यजेत्; एषा मे निश्चितिः।" "सुग्रीवः रामं सीतया सह संयोगयिष्यति, यथा चन्द्रः रोहिण्या सह, तं दुष्टं राक्षसं निहत्य।" "लङ्कायां राक्षसाः शतकोटयोऽपि सन्ति, षट्त्रिंशत्तु सहस्राणि दशसहस्राणां च।" "तेषां विक्रान्तानां रूपविकारिणां राक्षसानां विना निघ्नं, रावणः न हन्तव्यः, येन मैथिली हृता।" "ते ह्यसाध्या युद्धे, सहाय्यं विना, लक्ष्मण, सुग्रीवेन विशेषतः, न च क्रूरः रावणः।" "एवं वालिना वानरेन्द्रेण उक्तं, सः तु परम्परां न जानामि, केवलं श्रुतं वदामि।" एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना किष्किन्धाकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः श्रोतव्यः।