सुग्रीवः तदा दिव्याभरणमाल्यभूषिताभिः स्त्रीभिः परिवृतः, रागाविष्टनेत्रः, मृत्युरिव बभौ। स स्वर्णवर्णः वीरः रमणीयासने निषण्णः, रमां दृढमालिङ्ग्य, विशाललोचनः सुमित्रानन्दनं लक्ष्मणं अपश्यत्, यस्य उत्साहः नापचीयत, यस्य च नेत्रे अपि विशालौ आस्ताम्। एवं स्थिते, किष्किन्धाकाण्डे शुभे वाल्मीकिरामायणे चतुस्त्रिंशः सर्गः श्रोतव्यः। तत्र, लक्ष्मणः पुरुषर्षभः, कोपसमाविष्टः, निर्बन्धेन प्रविशन् दृष्ट्वा, सुग्रीवस्य इन्द्रियाणि उद्विग्नानि अभवन्। दशरथात्मजं क्रुद्धं, सश्वासं, तेजसा दीप्तिमन्तं, भ्रातृव्यसनपीडितं दृष्ट्वा, वानरश्रेष्ठः स्वर्णमासनं परित्यज्य, इन्द्रध्वजमिव महद्भूतं, समुल्ललाङ्गित। तस्मिन् उत्प्लुतमात्रे, रमा अन्याश्च स्त्रियः अपि सहोत्थिताः, नभसि पूर्णचन्द्रं परितः तारागणमिव, सुग्रीवं पर्यासन्। रागाविष्टनेत्रः, दीप्तिमान्, कृताञ्जलिः, स सर्वतो विचरन्, महतीं कल्पवृक्षवत् स्थितः। तं रमया सहितं, स्त्रीभिः परिवृतं, लक्ष्मणः कोपसमाविष्टः, इव चन्द्रः ताराभिः सहितः, वाक्यमुवाच— “राजा यस्य वीर्यं, कुलं, दया, आत्मसंयमः, कृतज्ञता, सत्यता च अस्ति, स लोके पूज्यते। यः तु धर्मात् च्युतः, स्वहितेषु मिथ्यावचनं करोति, सः कः क्रूरतरः? अश्वविषये प्रतिज्ञाभङ्गे शतं हन्ति; गवां सहस्रं; पुरुषे प्रतिज्ञाभङ्गे स्वं कुलं च नाशयति। यः मित्रसंप्राप्तं पूर्वं साहाय्यं न प्रतिपद्यते, सः सर्वभूतेषु अकृतज्ञः, मृत्युपात्रं च, हे वानरेश। ब्रह्मणा गीतं, सर्वलोकवन्दितं, कोपेन उक्तं श्लोकं शृणु— ‘गोहत्ये सुरापाने चौर्ये प्रतिज्ञाभङ्गे च, प्रायश्चित्तं विद्यते; अकृतज्ञस्य न विद्यते।’ त्वं, वानर, हीनः, अकृतज्ञः, मिथ्यावादी च, यः रामस्य पूर्वं कृतं साहाय्यं न प्रतिपद्यसे। रामस्य साहाय्यं प्राप्य, यदि प्रत्युपकारं इच्छसि, सीतायाः अन्वेषणे सर्वप्रयत्नं कर्तुमर्हसि। त्वं विषयासक्तः, मिथ्याप्रतिज्ञः; रामः त्वां न वेत्ति, भुजगं बकवेषधारिणमिव। महात्मना दयालुना रामेण, त्वं, पाप, वानराणां नृपतित्वं प्राप्तः। यदि रामस्य कृतं कर्म न वेत्सि, शीघ्रं शरेण हतः वालिः दृष्ट्वा त्वं बोधिष्यसि। येन मार्गेण वालिः हतः, स मार्गः न निरुद्धः; प्रतिज्ञां पालय, वालिपथं मा गच्छ। नूनं त्वं न पश्यसि स इक्ष्वाकुवंशजस्य धनुः शरांश्च, वज्रकल्पान्; अतः सुखेन विषयान् भोक्ष्यसे, रामस्य कार्यं न मनसि ध्यायसि।” एवं किष्किन्धाकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः अपि वाल्मीकिरामायणे श्रोतव्यः। सौमित्रिणा एवं भाषमाणे, तेजसा अग्निमिव दीप्तिमन्ते, तारानामा या मुखचन्द्रा तया लक्ष्मणः इदं प्रोक्तः— “लक्ष्मण, एवं वाक्यम् अयुक्तं; वानरेशस्य तव वचनं न योग्यं, न हि सः त्वत्तः कठोरं वाक्यं श्रोतुमर्हति। सुग्रीवः न अकृतज्ञः, न मिथ्यावादी, न क्रूरः; वानरपतिः न मिथ्यावचनं करोति, न कुटिलः, वीर। रामेण कृतं यत् अद्भुतं युद्धे, तद् न विस्मृतं वानरेण; सः सदा स्मरति। रामस्य कृपया, सुग्रीवः स्थायिनं कीर्तिं, वानरराज्यं, रमां, माम्, त्वाम् च प्राप्तवान्, हे रिपुघातिन्। पूर्वं दुःखं अनुभूय, अधुना सः परमं सुखं भुङ्क्ते; यथा विश्वामित्रमुनिः, कालं न वेत्ति। दशवर्षाणि, लक्ष्मण, धर्मज्ञः विश्वामित्रः, घृताचीं समाश्रित्य, कालगमनं न बुबुधे। सः कालवितां श्रेष्ठः अपि, कालस्य आगमनं न बुबुधे; किं पुनः सामान्यजनाः? रामः क्षमां कुर्यात्, अस्य शरीरं श्रान्तं, कामैः अपि तृप्तं न। लक्ष्मण, त्वं कोपेन न ग्रहीष्यसे, यथा सामान्यः पुरुषः, निश्चित्य कार्यमवगत्य। धर्मयुक्ताः पुरुषाः, त्वद्वद उत्तमाः, न हि विचाररहितं कोपं उपयान्ति। त्वां धर्मज्ञं, एकचित्तं, प्रार्थये; सुग्रीवस्य कृते, महतः कोपस्य परित्यागः क्रियताम्, अघवर्जित। रामस्य कृते, सुग्रीवः रमां, माम्, अङ्गदं, राज्यं, वित्तं, धान्यं, गवां च त्यजेत्; एषा मे निश्चिता बुद्धिः। सुग्रीवः रामं सीतया सह समागमयिष्यति, यथा चन्द्रः रोहिण्या सह, तं दुर्जयम् राक्षसं हत्वा। लङ्कायां राक्षसाणां शतकोटयः सन्ति, षट्त्रिंशत्तु सहस्राणि शतानि दशानां। तान् विक्रान्तान् रूपवंतः राक्षसान् विना हत्वा, रावणः न हन्यते, येन मैथिली हृता। तान् च युद्धे विना सहायं न हन्तुं शक्याः, लक्ष्मण, विशेषतः सुग्रीवेण, न च क्रूरः रावणः।” एवं सर्गानुसारं, वाल्मीकिरामायणस्य किष्किन्धाकाण्डे, सुग्रीवस्य विषयासक्तिं दृष्ट्वा लक्ष्मणस्य कोपः, तस्य तु तारया सम्यक् निवृत्तिः, सुग्रीवस्य कृतज्ञता, रामस्य कृपया प्राप्तं राज्यं, तथा सीतान्वेषणस्य प्रतिज्ञा, सर्वं क्रमशः वर्णितम्।