सुग्रीवः दिव्याभरणैः शोभमानः दिव्यरूपसम्पन्नः दिव्यकीर्तिमान् दिव्यमाल्यवस्त्रधारी महेन्द्रवत् दुष्प्राप्यः दृष्टः। तं स्त्रीभिः दिव्याभरणमाल्यधारिभिः परिवृतं, उत्साहेन रक्तनेत्रं, मृत्युसदृशं साक्षात् लक्ष्मणः अपश्यत्। सुवर्णवर्णः वीरः रमायाः साकं सुवर्णासनस्थः रमां दृढमालिङ्ग्य, विस्तीर्णनेत्राभ्यां सौमित्रिं अपश्यत्, यस्य मनः न क्षीणम्, नेत्रे अपि विस्तीर्णे। ततः वाल्मीकि-रामायणे कीष्किन्धाकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः श्रूयताम्। लक्ष्मणः, नरश्रेष्ठः, कोपितः अनवरोधेन प्रविष्टः, दृष्ट्वा सुग्रीवः चित्तविक्षिप्तः अभवत्। दशरथस्य पुत्रं क्रुद्धं, उच्छ्वसितं, तेजसा दीप्तं, भ्रातृव्यथया पीडितं दृष्ट्वा, वानरश्रेष्ठः सुवर्णासनं त्यक्त्वा, इन्द्रध्वजः इव, उत्थितः। तस्य उत्थाने रमाद्याः स्त्रियोऽपि उत्थिताः, सुग्रीवस्य सह, पूर्णचन्द्रस्याभिव्याप्ता ताराः इव। रक्तनेत्रः, दीप्तः, अञ्जलिं कृत्वा, अभिवन्द्य, विचरन् तत्र स्थितः, कल्पवृक्षः इव। ततः लक्ष्मणः कोपितः सुग्रीवं रमया सहितं, स्त्रीभिः परिवृतं, चन्द्रमिव ताराभिः, संबोधितवान्। "राजा बलसम्पन्नः, कुलीनः, दयालुः, संयतात्मा, कृतज्ञः, सत्यवादी च लोके पूज्यते। यदि तु राजाः अधर्मनिष्ठः, स्वहिताय कृतं मिथ्यावचनं करोति, तस्मात् क्रूरतरः कः? अश्वविषये प्रतिज्ञाभङ्गे शतम् हन्ति; गोषु सहस्रं; पुरुषप्रतिज्ञाभङ्गे स्वं कुलं विनाशयति। मित्रस्य कृतं उपकारं न प्रतिपद्य, सर्वभूतानां कृतघ्नः, मृत्युं अर्हति, वानराधिप।" "एष श्लोकः ब्रह्मणा गीतः, सर्वलोकैः पूजितः, कृतघ्नता दृष्ट्वा क्रोधेन उक्तः; शृणु, वानर। गोवधः, सुरापानं, चौर्यं, प्रतिज्ञाभङ्गः च, धर्मज्ञैः प्रायश्चित्तं विहितम्; कृतघ्नस्य तु न प्रायश्चित्तम्। त्वं अधमः, कृतघ्नः, मिथ्यावादी च, वानर, रामस्य कृतं पूर्वं उपकारं न प्रतिपद्य।" "रामस्य उपकारं लब्ध्वा, यदि त्वं तस्य ऋणं शोधनं इच्छसि, सर्वथा सीतायाः अन्वेषणं आरभ्य। त्वं विषयासक्तः, मिथ्यावचनः; रामः त्वां सर्पं मेंढकवेषेण न जानाति। महात्मना दयालुना रामेण, त्वं दुष्टः वानरराज्ये प्रतिष्ठितः। यदि रामस्य कृतं न वेत्सि, शीघ्रं वलिनं तीक्ष्णबाणैः हतम् द्रक्ष्यसि। येन मार्गेण वलिनं हतः, स मार्गः न निरुद्धः; प्रतिज्ञां पालय, सुग्रीव, वलिनः मार्गं मा गच्छ।" "नूनं त्वं न पश्यसि रामस्य धनुः बाणान् च, वज्रसदृशान्; अतः सुखेन विषयान् उपभुञ्जसि, रामस्य कार्यं मनसि न धयति।" ततः वाल्मीकि-रामायणे कीष्किन्धाकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः श्रूयताम्। सौमित्रिणा एवं दीप्ततेजसा उक्ते, तारा, यस्य मुखं चन्द्रसदृशं, लक्ष्मणं उवाच। "लक्ष्मण, त्वं एवं न वदितुमर्हसि; सुग्रीवः तव कठोरवचनं न अर्हति, वानराधिपस्य।" "सुग्रीवः न कृतघ्नः, न मिथ्यावादी, न क्रूरः; वानराधिपः न मिथ्यावचनं करोति, न कुटिलः, वीर। यद् रामेण युद्धे कृतं, अन्यैः अकर्तव्यम्, तद् सुग्रीवः विस्मृतं न करोति। रामस्य कृपया सुग्रीवः स्थिरकीर्तिम्, वानरराज्यम्, रमाम्, माम्, त्वां च प्राप्तवान्, शत्रुतापन।" "पूर्वं दुःखं अनुभूय, अधुनात्यन्तसुखं उपभुनक्ति; विश्वामित्रः इव, कालं न वेत्ति। दशवर्षाणि, लक्ष्मण, धर्मज्ञः विश्वामित्रः घृताचीसहितः कालस्य आगमनं न अवबुद्धवान्। कालज्ञः विश्वामित्रः अपि कालस्य आगमनं न वेद; ततः सामान्यजनः कथं वेद?" "रामः अत्र सुग्रीवस्य देहः श्रान्तः, इच्छायाः तृप्तिः न प्राप्ता; क्षमां करोतु। लक्ष्मण, त्वं कोपेन न योज्यः, सामान्यजनः इव, निश्चित्य कार्यं न जानन्। धर्मसम्पन्नाः पुरुषाः, त्वद्वत् नरश्रेष्ठ, न त्वरया कोपं कुर्वन्ति, विचारं विना।" "त्वां धर्मज्ञं, एकचित्तं, याचामि; सुग्रीवस्य कृते, महद् उत्पन्नं कोपं त्यज, दोषरहित। रामस्य कृते, सुग्रीवः रमाम्, माम्, अङ्गदम्, राज्यं, धनं, धान्यं, गोधनं च त्यजेत्; एष मे निश्चयः।" "सुग्रीवः रामं सीतया सह करिष्यति, चन्द्रः रोहिण्या सह इव, तं दुष्टं राक्षसं हत्वा। लङ्कायां शतकोटयः राक्षसाः कथ्यन्ते, षट्त्रिंशत्सहस्राणि दशसहस्राणि च।" "तेषां घोराणां, रूपपरिवर्तिनां राक्षसानां वधं विना, रावणः न हन्यते, येन मैथिली अपहृता।" एवं वाल्मीकि-मुनिना कीष्किन्धाकाण्डे रामस्य कार्ये लक्ष्मणस्य कोपः, ताराया विनयपूर्वकं शमोपदेशः, सुग्रीवस्य सुखासक्तिः, प्रतिज्ञाभङ्गस्य निन्दा, धर्मस्य महत्त्वं, तथा राक्षसवधस्य आवश्यकता च, कथा एकस्मिन् प्रवाहे वर्णिता।