लक्ष्मणः, कामेन न नियंत्रितः, क्रोधस्य वशे न पतितः, तव मनः धर्मे स्थिरं तिष्ठति। यः पुरुषः कामे रमते, सः स्थानं, कालं वा धर्मं न विचिन्तयति। अतः, वीरशत्रुनिषूदन, स्वबन्धुं वानरराजं क्षमस्व, यः मम समीपस्थः, कामवशात् आचरति, कामेन अभिभूतः लज्जां न वेत्ति। महर्षयः अपि धर्मनिष्ठाः तपस्विनः, कामेन मोहबद्धाः भवन्ति; अयं वानरराजः स्वभावतः चपलः—राजा यः सुखेषु न सञ्जायेत, कः सः? इत्येव। एवं गम्भीरं वचनं उक्त्वा सा वानर्यः, भावविक्षिप्तनेत्रा, पुनः लक्ष्मणं महाबलम् अभ्यधावत्, क्लान्ता अपि, पतिसंहितं हितवचनं उवाच। "नरश्रेष्ठ," इति सा उवाच, "सुग्रीवः चिरकालं सर्वं आयोजनं आज्ञापितवान्; स कामवशः अपि तव कार्यसिद्धौ तिष्ठति।" "इदानीं महाबलाः वानराः, रूपान्यपि यथेष्टं धारयन्तः, शतसहस्रकोटीसंख्या, विविधपर्वतेषु वसन्तः, आगताः। अतः, बलवान्, आगच्छ; तव आचरणं सख्यस्य बन्धं रक्षितम्, धर्मिष्ठानां पत्नीदर्शनं न विचलति।" तारया अनुमोदितः वा शीघ्रं प्रेरितः स महाबलः शत्रुनिषूदनः अन्तः प्रविष्टः। तत्र सः सुग्रीवं सूर्यसमानदीप्तिं ददर्श, उत्तमस्वर्णसिंहासने स्थितम्, शोभनवस्त्रैः भूषितम्। दिव्याभरणैः दीप्यमानं, दिव्यरूपयशः, दिव्यमाल्यवस्त्रधरं, महेन्द्रवत् अजितम्, सः ददर्श। दिव्याभरणमाल्यधारिण्यः स्त्रियः तं परिवृत्य स्थिताः, तस्य नेत्रे प्रमोदेन रक्ते, सः मृत्युरिव प्रादृश्यत। सुवर्णवर्णः वीरः शोभनासिंहासने स्थितः, रुमां दृढम आलिङ्ग्य, सुमित्रिं विस्तीर्णनेत्रं, अक्षुण्णचेतसं, अपि च विस्तीर्णनेत्रं, निरीक्ष्य। इति कीष्किन्धाकाण्डे वाल्मीकि-रामायणे चतुस्त्रिंशः सर्गः श्राव्यः। लक्ष्मणं पुरुषश्रेष्ठं प्रविष्टं, निर्बाधं, क्रुद्धं दृष्ट्वा, सुग्रीवस्य इन्द्रियाणि विक्षिप्तानि। दशरथनन्दनं क्रुद्धं, तीव्रश्वासं, तेजसा दीप्तं, भ्रातृव्यसनेन पीडितं दृष्ट्वा, वानरश्रेष्ठः स्वर्णासनं परित्यज्य, इन्द्रध्वजमिव, उत्तमम्, आलङ्कृतम्, उत्थितः। तस्योत्थाने रुमा अन्याश्च स्त्रियः अपि उत्थिताः, पूर्णचन्द्रं नभःस्थं तारागणमिव सुग्रीवं परिवृत्य। रक्तनेत्रः, दीप्तः, कृताञ्जलिः, विचरन्, तत्र स्थितः, कल्पवृक्षमिव। लक्ष्मणः क्रुद्धः, रुमया सहितं, स्त्रीभिः परिवृतं सुग्रीवं, तारेण सह, ताराभिरिव चन्द्रं, उवाच। "राजा यः शक्तियुक्तः, कुलीनः, दयालुः, संयतः, कृतज्ञः, सत्यवादी च, सः लोके पूज्यते। किन्तु, यः राजा धर्मविरुद्धः, कृतार्थे मिथ्यावचनं करोति, सः कः क्रूरतरः?" "अश्वविषये प्रतिज्ञाभङ्गे शतं हन्ति; गवां सहस्रं; पुरुषस्य प्रतिज्ञाभङ्गे आत्मनं कुलं च नाशयति।" "यः मित्रैः प्रथमं सहायता लब्ध्वा प्रत्युपकारं न करोति, सः सर्वेषु प्राणिषु कृतघ्नः, मरणं अर्हति, वानरेश्वर।" "एष श्लोकः ब्रह्मणा गीतः, सर्वलोकैः पूजितः, कृतघ्नता दृष्ट्वा क्रोधेन उक्तः; शृणु, वानर।" "गोवधः, सुरापानं, चौर्यं, प्रतिज्ञाभङ्गः—एतेषु प्रायश्चित्तं धर्मज्ञैः विधीयते; कृतघ्नस्य प्रायश्चित्तं न विद्यते।" "त्वं अधर्मिष्ठः, कृतघ्नः, मिथ्यावादी, वानर, यः रामस्य पूर्वं कृतं उपकारं न प्रत्युपकारं करोति।" "रामस्य साहाय्यं लब्ध्वा, सीतासन्देशाय यत्नं कर्तव्यम्, यदि प्रत्युपकारं इच्छसि।" "संसारसुखेषु आसक्तः, प्रतिज्ञायां मिथ्यावादी; रामः त्वां न वेत्ति, सर्पं मण्डूकवेषेण।" "महात्मना दयालुना रामेण, त्वं, दुष्ट, वानरराज्ये स्थापितः।" "यदि रामस्य कृतं न वेत्ति, शीघ्रं वालिं तीक्ष्णबाणैः हन्तं द्रक्ष्यसि।" "येन मार्गेण वालिः हतः, स मार्गः न समाप्तः; प्रतिज्ञां पालय, सुग्रीव, वालिपथं मा गच्छ।" "नूनं त्वं राघवस्य धनुः बाणांश्च वज्रसमानान् न पश्यसि; अतः सुखेषु रमसे, रामस्य कार्यं मनसि अपि न चिन्तयसि।" इति कीष्किन्धाकाण्डे वाल्मीकि-रामायणे पञ्चत्रिंशः सर्गः श्राव्यः। सौमित्रेण एवं दीप्ततेजसा उक्ते, तारारम्यवदना लक्ष्मणं उवाच। "लक्ष्मण, एवं न वक्तव्यं; सः तव वचनं न अर्हति, वानरेश्वरस्य समीपे।" "सुग्रीवः न कृतघ्नः, न मिथ्यावादी, न क्रूरः; वानरेश्वरः न मिथ्यावचनं करोति, न कुटिलः, वीर।" "सुग्रीवः वीरः, कृतं उपकारं न विस्मरति; रामेण युद्धे यदकृतं, अन्यैः अकरण्यं, तत् वानरेण स्मर्यते।" "रामस्य कृपया सुग्रीवः स्थिरं यशः, वानरराज्यं, रुमां, मां, त्वां च प्राप्तवान्, शत्रुनिषूदन।" "पूर्वं महद् दुःखं अनुभूय, इदानीं परमं सुखं भुञ्जते; विश्वामित्रमुनिवत्, समयं न वेत्ति।" "दशवर्षाणि, लक्ष्मण, धर्मात्मा विश्वामित्रः घृताचीं संगृह्य, कालगतिं न वेत्ति।" एवं वाल्मीकि-रामायणे कीष्किन्धाकाण्डे सर्गः प्रवृत्तः।