तदा तारा, हरिपुङ्गवस्य महिषी, सौमित्रये नम्रया वाणीं प्राह—"अहं जानामि, पुरुषश्रेष्ठ, कियत् दुःसहा देहसमुत्थानः कामबलः। जानाम्येव च यस्मिन् काले कामेन बध्नाति सुकुमारं सुग्रीवं, यः तत्रासक्तः प्रमत्तश्च जातः। त्वं तु, महाबाहो, न कामवशं गतः, न च कोपवशं; यः पुरुषः कामे रमते, स न देशं न कालं न धर्म्यम् अवलोकयति। तस्मात् क्षमस्व भ्रातरं हरिराजं, मम समीपस्थं, कामवृत्तिं गतं, कामाभिभूतं, लज्जां हृतसम्भ्रमं, रिपुवीरहन्तरम्। ऋषयः अपि महात्मानः धर्मनिष्ठाः तपोधनाश्च, कामेन मोहबद्धाः भवन्ति; स च एष कपिराजः स्वभावतः चपलः—कथं न सः सुखेषु स्नेहं कुर्यात्? एवं तारा, भावगद्गदाक्षी, श्रान्ता अपि, हितं पतिसंबन्धं वचनं पुनः सौमित्रये प्राह। "पुरुषश्रेष्ठ, सुग्रीवेण चिरात् सर्वं समारम्भं विधाय, स कामवशोऽपि, तव कार्यसिद्धौ यत्नं करोति। अद्य बलवन्तः महाबलाः, रूपान्तरकुशलाः, कपयः आगताः—शतसहस्रकोट्यः, पर्वतेषु निवसन्तः। तस्मात् आगच्छ, महाबाहो; तव व्रतम् एव सख्यबन्धनं रक्षितम्, धर्मात्मनां पत्न्याः दर्शनं च स्थिरम्।" एवं तारा अनुमन्य, शीघ्रं च प्रेरयित्वा, महाबाहुः रिपुहन्ता अन्तः प्रविवेश। तत्र सः सुग्रीवं ददर्श, सूर्यसमप्रभं, उत्तमस्मिन् सुवर्णसिंहासने उपविष्टं, विभूषितं शोभनैः वस्त्रैः। दिव्याभरणधारिणं, दिव्यरूपयशसम्, दिव्यमाल्याम्बरधरं, महेन्द्रकल्पं, अविजित्यं च सः दृष्टवान्। स्त्रीभिः दिव्याभरणमाल्यभूषिताभिः परिवृतं, उत्सुकलोचनं, मृत्युस्वयं इव सः अदृश्यत। सुवर्णवर्णः सः वीरः, शोभनसिंहासने उपविष्टः, रुमां दृढमालिङ्ग्य, विशाललोचनः सौमित्रिं अपि, अविचलितचेतसं, विशालनेत्रं, निरीक्षते स्म। एवं किष्किन्धाकाण्डे श्रीमद्रामायणे चतुस्त्रिंशः सर्गः श्रोतव्यः। यदा लक्ष्मणः, पुरुषसत्तमः, निर्बाधः कोपसमन्वितः प्रविवेश, तदा सुग्रीवः चित्तविक्षेपमगमत्। दशरथात्मजं कोपसमायुक्तं, दीप्ततेजसं, भ्रातृदुःखात् पीडितं, दृष्ट्वा, कपिश्रेष्ठः स्वर्णसिंहासनं परित्यज्य, इन्द्रध्वजमिव, उत्थितः। सः उत्तिष्ठन्तं रुमां च अन्याः स्त्रियः अपि सुग्रीवेण सहोत्थाय, नभसि पूर्णचन्द्रं तारागणमिव, व्यतिष्ठन्त। रक्तलोचनः, दीप्तः, कृताञ्जलिः, परितः सञ्चरन्, कल्पवृक्षमिव स्थितः। तदा लक्ष्मणः, कोपितः, रुमया सहितं, स्त्रीभिः परिवृतं सुग्रीवं, नक्षत्रैः सह चन्द्रमिव, इदं वचनं प्राह—"राजा यः बलसम्पन्नः, कुलीनः, दयालुः, दमशाली, कृतज्ञः, सत्यवादी च, स लोके पूज्यते। यदि तु राजा अधर्मनिष्ठः, कृतार्थानां मिथ्याप्रतिज्ञः, तस्य कः पापीयान्? अश्वप्रतिज्ञाभङ्गे शतं हन्ति; गोषु सहस्रं; मनुष्यप्रतिज्ञाभङ्गे तु स्वं कुलं च नाशयति। यः मित्रसंपन्नः पूर्वं कृतोपकारं न प्रतिकरोति, स सर्वेषां प्राणिनां कृतघ्नः, मृत्युमर्हति, कपिश्रेष्ठ। एष श्लोकः ब्रह्मणा गीतः, सर्वलोकपुजितः, कृतघ्नदर्शनात् क्रोधात् उक्तः—शृणु, कपे। गोघातः, सुरापानं, स्तेयं, प्रतिज्ञाभङ्गः च—एतेषां प्रायश्चित्तं धर्मज्ञैः निर्दिष्टम्; कृतघ्नस्य तु नास्ति प्रायश्चित्तम्। त्वं अधमः, कृतघ्नः, मिथ्यावादी, कपे, यतः पूर्वं रामस्य कृतं उपकारं न प्रतिपद्यसे। रामस्य कृतोपकारं दृष्ट्वा, यदि प्रतिकर्तुमिच्छसि, तदा सर्वतो यत्नं कृत्वा सीतायाः अन्वेषणं कर्तव्यम्। त्वं विषयेषु सक्तः, प्रतिज्ञावञ्चकः; रामः त्वां मण्डूकवेषधारिणं सर्पं न वेत्ति। महात्मना दयालुना रामेण त्वं, पापिन्, कपिराज्ये प्रतिष्ठापितः। यदि त्वं महात्मनः राघवस्य कृतं न वेत्सि, शीघ्रं वालिनं तीक्ष्णैः बाणैः हतं द्रक्ष्यसि। येन मार्गेण वालिः हतः, स न निरुद्धः; प्रतिज्ञां पालय, सुग्रीव, मा वालिपथं गच्छ। नूनं त्वं न पश्यसि तस्य इक्ष्वाकुकुलस्य धनुः तान् बाणांश्च वज्रसन्निभान्; अतः सुखेषु रमसे, रामकार्यमपि न चिन्तयसि। एवं किष्किन्धाकाण्डे श्रीमद्रामायणे पञ्चत्रिंशः सर्गः श्रोतव्यः। एवमुक्ते सौमित्रिणा, अग्निसमप्रभे, तारा, शशिसुन्दरमुखी, लक्ष्मणं प्रत्युवाच—"लक्ष्मण, न एवं वक्तव्यम्; कपिराजस्य तव वाक्यं न शोभते। सुग्रीवः न कृतघ्नः, न च मिथ्यावादी, न च क्रूरः; कपिराजः न अनृतं भाषते, न च वक्रः, वीर। वीरः सुग्रीवः न विस्मृतः यत् तेन कृतं, यद् रामेण युद्धे कृतं, तत् अन्यैः अकर्तव्यम्, स्मरति सः कपिः। रामस्य प्रसादात् सुग्रीवः कीर्तिं, कपिराज्यं, रुमां, माम्, त्वां च प्राप्तवान्, रिपुहन्तरम्। पूर्वं महद् दुःखं अनुभूय, सः अधुना परमं सुखं भुङ्क्ते; विश्वामित्रमुनिवत्, सः समयं न वेत्ति।