तदा तारा लक्ष्मणं सम्प्रति दुःखेन दग्धानां वानराणां च राज्यस्य च हितं न पश्यन्तं सुग्रीवं प्रति व्यथितया वाचा सम्बोधयामास। सा तं न्यगृह्णात्—“सुग्रीवो राज्यस्य न च हितं पश्यति, न च अस्मान् दुःखार्तान्, केवलं सुखे रममाणः मन्त्रिणः सभां च न वेत्ति। स वानराधिपतिः मदमत्तः सुखासक्तः चत्वारि मासान्यतीत्यानि न विवेत्ति कालगतम्। एवमिदं पानं धर्मार्थयोः सिद्ध्यर्थे न प्रशस्यते; पानात् हि अर्थः, कामः, धर्मश्च नश्यन्ति। अकुर्वतः धर्महानिर्भवति महान्, धर्मात्मा मित्रं विनष्टे तु वित्तहानिरपि भवति। यो हि मित्रं श्रेष्ठं धर्मे च वित्ते च सत्यम् अनुगतः त्यक्तः तेन धर्मनिष्ठा न दृश्यते। अस्मिन्नेव कार्ये वयं यथोचितं कर्तव्यम्, त्वं च कार्यस्य तत्त्वं जानाति, तद्वद किमत्र करणीयम्।” एवं धर्मार्थसम्पन्नं मधुरं वचनं श्रुत्वा तारा तदर्थं विज्ञाय विश्वासपूर्वकम् प्रत्युवाच—“नायं क्रोधस्य समयः, न च स्वेषु जनाः प्रति कोपः कर्तव्यः; हितेषु दोषमपि सह्यं त्वया, महाबाहो। कः नाम धर्मात्मा राजपुत्रः स्वजनस्य क्षीणचेतसः दोषे कोपं कुर्यात्? त्वद्वद्वा तपसा जातः संयमवान् क्रोधवशं गच्छेत्? अहं जानामि वानरराजस्य क्रोधं, कर्मणश्च कालं, तव कृते यत्कृतं च, यच्च अवशिष्टं कर्तव्यम्। अहं च जानामि, नरश्रेष्ठ, देहिनां कामबलं दुःसहम्; जानामि च यस्मिन् सुग्रीवः कामेन बaddhaḥ प्रमत्तः। तव मनः न कामवशं गतं, न च त्वं क्रोधवशं गतः; कामरतो न देशं न कालं न धर्मं विचिन्तयति। अतः त्वं भ्रातरं वानराधिपतिं मम समीपस्थं, कामप्रवृत्तं, प्रमत्तं, लज्जाहीनं क्षमस्व, रिपुसूदन। महर्षयः अपि धर्मनिष्ठाः तपस्विनः काममोहात् बaddhaḥ भवन्ति; वानरराजः स्वभावतः चपलः—कथं न स सुखेषु सक्तः स्यात्?” इत्युक्त्वा सा वानरी तारा, अश्रुपूर्णलोचना, पुनः लक्ष्मणं बलवंतमुपस्मरन्ती पतिसंहितं हितमुवाच—“नरश्रेष्ठ, सुग्रीवेण तव कार्याय चिरात् आज्ञा दत्ता; स कामवशोऽपि तव कार्यसिद्धौ प्रवृत्तः। इमे हि महाबलाः वानराः, यथाकामरूपिणः, शतसहस्रकोटयः, पर्वतेषु निवसन्ति, आगताः। अतः त्वं याहि, महाबाहो, त्वया धर्ममित्रं रक्षितम्, धर्मिष्ठस्य पत्न्याः दर्शनं च न विचलति।” एवमुक्तः तया तारा त्वरया चोदितः लक्ष्मणः महाबाहुः शत्रुनिग्रहणाय प्रविवेश अन्तःपुरम्। तत्र स सुग्रीवं सूर्यसमप्रभं, उत्तमसुवर्णासनस्थं, दिव्यवस्त्राभरणधारिणं, दिव्यकीर्तिं, दिव्यमाल्यवसानं, महेन्द्रसमं दुरासदम्, स्त्रीभिः दिव्याभरणमाल्यभूषिताभिः परिवृतं, रागेण रक्तलोचनं, कालमिव ददर्श। स सुवर्णवर्णः सुग्रीवः रमां गाढमालिङ्ग्य, विस्तीर्णलोचनः सौमित्रिं अपि विस्तीर्णलोचनं, अविकलचेतसं, निरीक्षते स्म। एवं कीष्किन्धाकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः श्राव्यः। तत्र लक्ष्मणः, पुरुषर्षभः, क्रुद्धः अप्रतिहतः प्रविश्य, सुग्रीवस्य चेष्टां ददर्श। दशरथात्मजं क्रुद्धं, दीप्ततेजसं, भ्रातृदुःखकृशं, स दृष्ट्वा सुग्रीवः चेष्टितः। वानरश्रेष्ठः सुवर्णासनं त्यक्त्वा, इन्द्रध्वजमिव शोभनं, उत्तस्थौ। तस्योत्थाने रमासहिताः स्त्रियः अपि, पूर्णचन्द्रमिव तारा, उत्थाय तस्थुः। स रक्तलोचनः, दीप्तमानः, प्रणिपत्य हस्तौ कृत्वा, कल्पद्रुममिव तत्र स्थितः। लक्ष्मणः क्रुद्धः, रमया सहितं, स्त्रीभिः परिवृतं, इव चन्द्रमिव ताराभिः, सुग्रीवमिदं वचनमब्रवीत्— “राजा यो बलसम्पन्नः, कुलीनः, दयालुः, संयमी, कृतज्ञः, सत्यवादी च, स लोके पूज्यते। धर्मलोपेन राजा स्वहितदातृषु मिथ्यावाग्भवति चेत्, कः तस्मात् क्रूरतरः? अश्वविषये प्रतिज्ञाभङ्गे शतं हन्ति; गावां सहस्रं; पुरुषस्य प्रतिज्ञाभङ्गे आत्मानं कुलं च नाशयति। यो मित्रेभ्यः पूर्वं कृतं उपकारं न प्रत्युपकुर्यात्, स सर्वेषां प्राणिनां कृतघ्नः, मरणार्हः, वानराधिप। ब्रह्मणा गीतं, सर्वलोकपूजितं, कृतघ्नदर्शनात् क्रुद्धेन उक्तं शृणु—गोहिंसायां सुरापाने चौर्ये प्रतिज्ञाभङ्गे च, प्रायश्चित्तं धर्मज्ञैः उक्तम्; कृतघ्नस्य तु न विद्यते। त्वं अधर्मिष्ठः, कृतघ्नः, मिथ्यावादी च, वानर, रामस्य कृतं पूर्वोपकारं न प्रत्युपकुरुषे। रामस्य उपकारं लब्ध्वा, यदि प्रत्युपकारं इच्छसि, सर्वात्मना सीतायाः अन्वेषणं कर्तव्यम्। सुखासक्तः, मिथ्यावागपि, त्वां रामः नकुलवेषेण स्थितं सर्पमिव न वेत्ति। महात्मना, दयालुना रामेण, त्वं, पाप, वानराणां राजत्वं दत्तम्।” एवं लक्ष्मणेन सुग्रीवः धर्मार्थयुक्तं वचः श्रुत्वा, तस्य कोपं, धर्मस्य च महत्त्वं, कृतघ्नत्वस्य च निन्दां, प्रतिज्ञायाश्च पाल्यत्वं, सर्वं सम्यगवगम्य, तस्य वचः मनसि स्थापयामास।