तदा हरिपतेः भार्या तारा, मदमत्तनेत्रा, सुवर्णमेखलाभरणविभूषिता, शुभलक्षणसमलंकृता, विनयवती भूत्वा, लक्ष्मणस्य समीपमुपजगाम। तस्या आगमनं दृष्ट्वा, राजा दशरथात्मजस्य महात्मनः सुतः लक्ष्मणः तत्र स्थितवान्, निगडितमुखः, योषित्संनिधौ कोपं शमयन्। सा तु मदेन च राजपुत्रस्य सौम्यदर्शनेन च संकोचं विहाय, स्नेहपूर्णानि, अर्थगर्भाणि, सौम्योपाययुक्तानि च वाक्यानि साभाषत। सा तं प्राञ्जलिं प्रष्टुम् आरब्धा—"किं ते कोपमूलं, राजन्? कः तवाज्ञां न पालयति? कः निर्भयः, वनाग्निपथे शुष्कतरु इव, स्थितुम् इच्छति?" इत्युक्त्वा, तस्याः मृदुनी चाव्यग्राणि वचनानि श्रुत्वा, लक्ष्मणः स्नेहपूर्वकं स्पष्टमभाषत—"किमिदं तव प्रवृत्तं, कामवशगया धर्मार्थसंग्रहम् उपेक्ष्य? किं पतिसंहितं कर्म न जानासि, स्वहितनिष्ठस्यापि? स न राज्यस्य नः च हितं पश्यति, दुःखार्तानां नः न चिन्तयति; केवलं कामसुखपरायणः, मन्त्रिसभां च विहाय, स्वेच्छया वर्तते।" "स हि काममत्तः कपीन्द्रः सुखासक्तः, कृत्स्नं चतुर्मास्यं व्यतीतान्नावेदयत्। एवं मद्यपानं न धर्मार्थलाभे प्रशस्यते; तस्मात् त्रिविधं नाशं—धर्मस्य, कामस्य, चार्थस्य—पानात् लभते। धर्महानिः क्रियाव्यपदेशात् जायते, सुहृद्विनाशात् चार्थहानिः अपि महान्। योऽर्थधर्मयोः श्रेष्ठः, सत्यधर्मपरायणः, सखायं परित्यज्य अपि न धर्मनिष्ठा दृश्यते। अतः अस्मिन्काले यथायोग्यं कर्तव्यं; त्वं कर्मणः स्वरूपवित्, उक्तव्या यत्कर्तव्यम्।" लक्ष्मणस्य धर्मार्थहितयुक्तं मधुरं वचनं श्रुत्वा, तारा तदर्थं सम्यगवगम्य, विश्वासपूर्वकं प्रत्युवाच—"नायं क्रोधकालः, न च स्वजनप्रति कोपः युक्तः; आत्महितेष्वपि दोषं सहनं युक्तं, महाबाहो। कः नाम सत्प्रकृतिः, तपसा जातः, आत्मसंयमयुक्तः, कोपवशं गच्छेत्? अहं हि कपीन्द्रस्य कोपं जानामि, समयं च कर्मणः; यत्कृतं यच्च कर्तव्यं, सर्वं वेद्मि।" "देवराजसमानस्य कपीन्द्रस्य कामबलमपि जानामि; यस्मिन्कामेन बध्दः स सुग्रीवः, तं च न वेत्ति। तव मनः न कामवशं गतं, न च कोपवशं; कामरतो हि देशकालधर्मं न वेत्ति। तस्मात्, त्वं कपिकुलाधिपतिं भ्रातरं क्षमस्व, यः मदवशात् लज्जां विहाय, कामवशं गतः। धर्मनिष्ठाः महर्षयः अपि काममोहवशं गच्छन्ति; अस्थिरचित्तः कपीश्वरः, कथं न सुखेषु सञ्जायेत?" एवं गंभीरार्थं वाक्यं कथयित्वा, तारा सविषादनेत्रा पुनः लक्ष्मणं महाबलम् उपगम्य, पतिहितं श्रान्तया वाचा प्रोवाच—"आर्य, कृतकृत्यः सुग्रीवः, यथा तव कार्यं सिद्ध्यति, तथा सर्वं व्यवस्थितम्। महाबलिनः सर्वरूपधारिणः, पर्वतेषु वसन्तः, लक्षकोटिसंख्यकः कपयः आगतान्।" "तस्मात्, आर्य, आगच्छ; तव धर्ममित्रता रक्षिता, पतिस्नेहिन्याः दर्शनं धर्मिणां न विचलति।" इति तया अनुमोदितः, लक्ष्मणः सत्वरं प्रविवेश। तत्र स सुग्रीवं सूर्यसंपर्णवर्णं, उत्तमसुवर्णसिंहासने, दिव्योपस्करसंवृतं, दिव्याभरणधारिणं, दिव्यरूपयशसं, दिव्यमाल्याम्बरधरं, महेन्द्रकल्पमदृश्यत। दिव्याभरणमाल्यधारिभिः स्त्रीभिः परिवृतं, मदोन्मत्ताक्षं, मृत्युंवदिव सन्निहितमिव ददर्श। स सुवर्णकान्तिः सुग्रीवः रमां समाश्लिष्य, विशालाक्षः सौमित्रिं अपश्यत्, यस्य मनः न प्रम्लानं, नेत्रे अपि विशालौ। तत्र वाल्मीकिरामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, चतुस्त्रिंशः सर्गः श्रोतव्यः। तदा लक्ष्मणः, पुरुषर्षभः, निर्बाधं प्रविश्य, कोपसंयुक्तः, सुग्रीवं विक्लवमकरोत्। दशरथात्मजं क्रुद्धं, सश्वासं, तेजोवदातं, भ्रातृव्यथया पीडितं दृष्ट्वा, कपीन्द्रः सुवर्णासनं त्यक्त्वा, इन्द्रध्वजमिव महाविभूषितं, उत्थितः। तस्योत्थानेन, रुमया अन्याभिश्च स्त्रीभिः सह, स पूर्णचन्द्रमिव तारा, व्योम्नि स्थितं, अन्वुत्थाय। मदोन्मत्ताक्षः, तेजस्वी, प्रणम्य हस्तौ योजयित्वा, वृक्षमिव कल्पद्रुमं तत्र स्थितः। तं रुमासहितं, स्त्रीभिः परिवृतं, चन्द्रमिव ताराभिः, लक्ष्मणः कोपसंयुक्तः सुग्रीवं इदं वचनमुवाच—"स बलसम्पन्नः, कुलीनः, दयालुः, आत्मसंयमसम्पन्नः, कृतज्ञः, सत्यवादी च राजा लोके पूज्यते।