सुमित्रानन्दनः लक्ष्मणः तदा काञ्चीनुपूरनिनादं श्रुत्वा लज्जितोऽभवत्। तस्य वीरस्य कोपवेगेन मनसि संवृत्ते, भूषणध्वनिं श्रुत्वा, स धनुषः प्रत्यञ्चं विनद्यमानं कृत्वा दिशः शब्देन पूरयामास। महाबाहुः लक्ष्मणः, आचारलज्जया च रामस्य रोषेण च संकुलितः, एकान्ते तस्थौ। तस्य धनुषः शब्देन सुग्रीवः कपिराजः तस्य आगमनं विज्ञाय, भयभीतः स्वातिस्थानात् उत्थितः। अङ्गदेन पूर्वं सूचितमिदं, "सुमित्रानन्दनः भ्रातृभक्तः आगतः" इति सुग्रीवः निश्चितवान्। अङ्गदस्य सूचनया च धनुषः शब्देन च, स कपिः लक्ष्मणस्य आगमनं विज्ञाय, तस्य मुखं शोषितमिव बभूव। ततः कपिश्रेष्ठः सुग्रीवः भयविषादविक्षिप्तचित्तः सन्, स्वयम् आत्मानं संयम्य, रमणीयदर्शनाम् ताराम् उपशान्तये हितवचनानि अब्रवीत्— "सुन्दरि, कोऽयं कारणं यत् सौम्यस्वभावः राघवभ्राता क्रुद्धः इव इह आगतः? यदि तस्य किञ्चित् अप्रियमस्माभिः कृतमिति त्वया ज्ञायते, तर्हि सम्यक् विचिन्त्य शीघ्रं स्पष्टं च तद् वद। अथवा त्वमेव चारुदर्शने तं द्रष्टुं गच्छ, मृदुवाक्यैः तं प्रशामयितुम् यतस्व। तव सान्निध्येन तस्य शुद्धात्मनः कोऽपि कोपः न जायते; महात्मानः हि नार्यां प्रतिकूलं न कुर्वन्ति। त्वं मृदुवाक्यैः तस्य मनः प्रेक्ष्य इन्द्रियाणि च शमयित्वा उपगम्य, तदा अहं तं कमललोचनं रिपुं जयन्तं रोषरहितं पश्येयम्।" तदा ताराऽपि, मदमत्तलोचना, सुवर्णमेखलाभरणधारिणी, शुभलक्षणयुक्ताङ्गी, नम्रभावेन लक्ष्मणस्य समीपम् उपगच्छत्। तां कपिपतेः भार्यां दृष्ट्वा, महात्मा राजपुत्रः लक्ष्मणः तत्र स्थित्वा, संकुचितः, स्त्रियाः सन्निधौ मुखं नतवान्, तस्य कोपः शनैः प्रशाम्यत्। मदेन च राजपुत्रस्य सौम्यदृष्ट्या च विमुक्तलज्जा तारा, प्रेम्णा स्नेहयुक्तानि, अर्थपूर्णानि, मृदुप्रयत्नानि च वचनानि लक्ष्मणं प्रति प्रगाढं अब्रवीत्— "आर्यपुत्र! किं ते कोपस्य मूलम्? कः तव आज्ञां न पालनाति? कः निर्भयः वनाग्निमार्गे स्थातुम् इच्छेत्, शुष्कद्रुमवत्?" तस्याः मृदूनि निर्विकाराणि च वचनानि श्रुत्वा, लक्ष्मणः पुनः स्नेहसमेतं स्पष्टं च वाक्यमुवाच— "एषा ते प्रवृत्तिः कामवशात् धर्मार्थसञ्चयस्य च उपेक्षया नु? किं त्वं स्वामिनः कृत्यम् न जानासि, यः स्वहिते प्रवृत्तः? स न राष्ट्रस्य न च अस्माकं हितं पश्यति, ये दुःखार्ताः स्मः; केवलं सुखमेव पश्यति, मन्त्रिसभायाः च उपेक्षां करोति।" "कपिराजः सुखमत्तः चत्वारि मासानि रमणीयेषु व्यतीतवान्, कालगतिं न वेद। पीतेन कर्तव्यधर्मयोः सिद्धौ न प्रशंस्यते; पानात् प्रयोजनं धर्मः च सुखं च नश्यति। कर्तव्यानुष्ठानविप्लवे धर्महानिः महती; स्नेहितस्य नाशे च अर्थहानिः अपि महान्। यः मित्रं धनधर्मयोः श्रेष्ठं सत्यम् अनुवर्तते, स त्यक्तः, धर्मे च न स्थिरता।" "अतः अस्मिन्नेव कृत्ये यथोचितं कार्यं कर्तव्यम्; त्वं कर्मस्वभावज्ञानि, यत् कर्तव्यम्, तद् सूचय।" तस्य धर्मार्थसमन्वितं मधुरं च वचनं श्रुत्वा, तारा तत्त्वज्ञा, राजपुत्रस्य विषयं विज्ञाय, पुनः विश्वासपूर्वकं वाक्यमुवाच— "नायं कोपकालः आर्यपुत्र, न च स्वजनान् प्रति कोपः युक्तः; त्वं वीर, हितैषिणां दोषं अपि सहितुम् अर्हसि।" "कथं हि आर्यः क्षीणात्मनः प्रति कोपं कुर्यात्? कः वा त्वत्समः संयतात्मा तपसा जातः, कोपवशं गच्छेत्? अहं कपिश्रेष्ठस्य कोपं जानामि, यथाकालं कर्तव्यं च जानामि; यत् ते कृतं, यच्चात्र कर्तव्यम्, तत् अपि जानामि।" "जानाम्यपि पुरुषश्रेष्ठ, शरीरसमुत्थितस्य कामस्य बलं सहनं कठिनम्; यस्मिन् कामः सुग्रीवं बध्नाति, स तत्र आसक्तः प्रमत्तः च। तव मनः न कामेन वश्यं, न च त्वं कोपवशं गतः; कामरतः पुरुषः देशकालधर्मं न पश्यति।" "तस्मात् त्वं कपिसत्तमं भ्रातरं क्षमस्व, यः मयि संलग्नः, कामचारप्रवृत्तः, कामवशात् लज्जां विहाय स्थितः, रिपुसूदन।" "महर्षयः अपि धर्मनिष्ठास्तपस्विनः, काममोहवशेन बद्धाः भवन्ति; स कपिराजः स्वभावतः चपलः—किं पुनः स न सुखेषु आसक्तः स्यात्?" एवं गम्भीरवाक्यं उक्त्वा, सा कपिसुन्दरी, अश्रुपूर्णलोचना, पुनः लक्ष्मणं अप्रमेयवीर्यम्, पतिसंहितार्थं श्रान्ता अपि, हितवचनं अब्रवीत्— "पुरुषश्रेष्ठ, सुग्रीवेण चिरात् सर्वं यथोचितं आज्ञापितम्; स कामवशः अपि तव कार्यसिद्धौ प्रवृत्तः।" "इदानीं महाबलाः महाकायाः कामरूपिणः कपयः, शतसहस्रकोटिशः, नानापर्वतवासिनः, आगताः। अतः त्वं बलबाहो आगच्छ; तव आचारः सख्यस्य धर्मं रक्षितवान्, पत्न्याः दर्शनं धर्मिणां न चलति।" एवं तारया अनुमोदितः शीघ्रं प्रेरितो वा, महाबाहुः रिपुं जयन् अन्तः प्रविवेश। तत्र स सुग्रीवं सूर्यसमप्रभं, उत्तमकाञ्चनासने समासीनं, शोभनैः वस्त्रैः भूषितं ददर्श। तं दिव्याभरणधारिणं, दिव्यरूपयशसम्, दिव्यमाल्याम्बरधरं, महेन्द्रवत् अजितं दृष्टवान्। दिव्याभरणमाल्यवतीभिः परिवृतं, मदोन्मत्तलोचनं, मृत्युस्वरूपमिव तं लक्ष्मणः अपश्यत्।