तत्र लक्ष्मणः सुमित्रानन्दनः तं प्रासादं प्रविश्य, तत्र सुरूपाणि, माल्यानुलेपनभूषितानि, उत्तमाभरणधारिण्यः सतीः ददर्श, या उत्तममालानिर्माणे प्रवृत्ताः आसन्। सः तत्र सुग्रीवस्य परिचारकानपि अपश्यत्, ये न तु तृप्तिहीनाः, न च अतिसंरब्धाः, न च वस्त्रसज्जायाम् उदासीनाः आसन्। तत्र सुमित्रापुत्रः लक्ष्मणः नूपुरमणिनिःस्वनं कटकध्वनिं च शृण्वन्, लज्जाम् उपगम्य स्थितवान्। क्रोधवेगेन समाक्रान्तः, भूषणध्वनिं श्रुत्वा, तस्य वीरः धनुषः प्रत्यञ्चिं विनम्य, तस्य शब्देन दिशः पूरयामास। तदा महाबाहुः लक्ष्मणः, धर्मानुशासनात् अपमानितः, रामक्रोधेन च संकुलितः, एकान्ते स्थित्वा विरम्य तस्थौ। धनुषः शब्देन तदा वानराधिपः सुग्रीवः आगमनं ज्ञात्वा, भीतः स्वस्मात् उत्तमासनात् उत्थितः। अङ्गदेन पूर्वं निवेदितं मया, इति निश्चित्य, रामभक्तः सुमित्रापुत्रः इह आगतः इति सः अवगच्छत्। अङ्गदेन च धनुषः शब्देन च विज्ञापितः, वानरः लक्ष्मणस्य आगमनं बुबोध, तस्य मुखम् शोषितम् अभवत्। तदा वानरेश्वरः सुग्रीवः, भयसंविग्नचित्तः, संशयेन चाकुलः, तारा नाम प्रियदर्शिनीं हितवचनानि उवाच। "सुन्दरी, कोऽयं कारणं येन राघवस्य अनुजः, स्वभावेन सौम्यः सन्, क्रुद्धः इव अत्र आगतः? यदि अस्माभिः किञ्चित् अप्रियम् अङ्गीकृतम् इति त्वया ज्ञायते, तदा सम्यग्विचार्य शीघ्रं स्पष्टं च ब्रूहि। अथवा, प्रिये, त्वमेव तं द्रष्टुं गच्छ, मृदुवचनैः तं प्रीणय। तव सान्निध्येन तस्य शुद्धहृदयं न क्रुध्येत; हि महात्मनः स्त्रीषु कठोरं नाचरन्ति। त्वं मृदुवचनैः तस्य मनः प्राशम्य, तदा अहं तं कमललोचनं रिपुसूदनं क्रोधमुक्तं द्रक्ष्यामि।" ततः तारा, मदविह्वला, सुवर्णमेखलाभरणविभूषिता, शुभलक्षणैः अलङ्कृता, नम्ररूपा लक्ष्मणस्य समीपम् अगच्छत्। तां दृष्ट्वा वानरपत्नीं, महात्मा राजपुत्रः लक्ष्मणः तत्र स्थित्वा, निगूढः, मुखं नतवान्, स्त्रीसन्निधौ क्रोधं त्यक्त्वा। मदेन च राजपुत्रस्य सौम्यदृष्ट्या च विमुक्तलज्जा तारा, स्नेहसमृद्धानि, अर्थवन्ति, मृदुप्रयत्नयुक्तानि वचनानि उवाच—"आर्यपुत्र, किं क्रोधस्य मूलम्? कः ते आज्ञां न पालयति? कः निर्भयः, वनाग्नेः पन्थानं यथा शुष्कद्रुमः, तव प्रतिपक्षे स्थितुम् इच्छेत्?" तस्याः मृदुशुभानि, अशोकानि वचनानि श्रुत्वा, लक्ष्मणः पुनः स्नेहयुक्तम्, स्पष्टम् उवाच—"किमिदं तव प्रवृत्तम्? कामेन प्रेरिता धर्मार्थसञ्चयम् उपेक्ष्य, नु जानासि पतिस्य वृत्तम्, स्वहितनिष्ठस्य? न सः राज्यस्य हितम्, न च अस्माकं दुःखितानां चिन्तयति; हे तारे, केवलं कामस्य सेवनं, मन्त्रिसभां च उपेक्षते। वानरपतिः मदमत्तः, चतुर्मासम् आनन्दे व्यतीतवान्, कालगतेऽपि न अवबुध्यते।" "न हि धर्मार्थसिद्धौ मत्तता प्रशस्यते; मदात् ध्येयः, कामः, धर्मः च नश्यन्ति। अकर्मण्येन धर्महानिः महान्, सुहृद्विनाशे च अर्थहानिः अपि। मित्रं धनधर्मप्रधानं, सत्यधर्मपरायणम्, परित्यज्य, धर्मे स्थितिः नास्ति। अतः अस्माभिः यथोचितं कर्तव्यम्; त्वं कर्मस्वरूपविद्, वक्तव्यम् अस्ति किं कर्तव्यम्।" तस्य धर्मार्थसमाहितानि, स्वभावेन मधुराणि वचनानि श्रुत्वा, तारा तं राजपुत्रसम्बन्धं ज्ञात्वा, विश्वासपूर्वकं पुनरुवाच—"नायं क्रोधस्य कालः, न च स्वजनानां प्रति क्रोधः; आर्य, हितैषिणां दोषमपि क्षन्तव्यं।" "कथं हि कुलीनः राजपुत्रः, क्षीणचित्ते क्रोधं कुर्यात्? त्वद्वदात्मसंयमी, तपोधनसम्भूतः, क्रोधस्य वशं कः गच्छेत्? अहं वानराधिपतेः शौर्यक्रोधं जानामि, कालं च कर्मणः, कृतं च ते कार्यं, अवशिष्टं च।" "जानामि च, नरश्रेष्ठ, देहकान्तारबलस्य दुःसहत्वम्; कामेण बद्धः सुग्रीवः, तस्मात् अनभिज्ञः, आसक्तः। तव मनः न कामवशं गतं, न च क्रोधवशं; कामरतो न देशं, न कालं, न धर्मं वेत्ति।" "क्षमस्व तव भ्रातरं, वानरकुलपतिं, मम प्रियं, कामचारिणं, काममोहितं, लज्जाविहीनं, रिपुसूदन।" "महर्षयः अपि धर्मनिष्ठाः तपस्विनः, मोहेन कामेन बद्धाः भवन्ति; वानरराजस्य स्वभावतः चपलता, सः किम् न सुखेषु आसक्तः स्यात्?" एवं गंभीरवचः उक्त्वा सा वानरी, मदविह्वललोचना, पुनः लक्ष्मणं, अमितविक्रमम्, पतिहिताय श्रान्ता अपि, अब्रवीत्—"नरश्रेष्ठ, सुग्रीवः तव कार्यसिद्ध्यर्थम्, पूर्वमेव आज्ञापितवान्, स कामवशगतः अपि तव कार्यपरः।" "इदानीं महाबलाः वानराः, रूपाण्यन्यथाकर्तुम् समर्थाः, शतसहस्रकोटिशः, पर्वतेषु वसन्ति, आगता।" "तस्मात् आगच्छ, महाबाहो; तव आचारः सख्यबन्धनं रक्षितवान्, पत्न्याः दर्शनं धर्मिणां न विचलति।" एवमुक्त्वा तारा, शीघ्रं प्रेरयित्वा, अथवा अनुमत्य, महाबाहुः रिपुसूदनः अन्तः प्रविवेश। सः तत्र सुग्रीवं सूर्यसमप्रभम्, उत्तमकाञ्चनासने, दिव्यवस्त्राभरणोपेतं, समासीनं ददर्श।