श्वेतशिखरैः कैलासशृङ्गसदृशैः राजप्रासादैः समलङ्कृतं तं नगरं सर्वकामद्रुमैः सुभगपुष्पितैश्च शोभितम्। तत्र महेन्द्रदत्तैः मेघश्यामैः दिव्यपुष्पफलसम्पन्नैः शीतलच्छायानन्ददायकैश्च विटपिभिः विभूषितम्। तस्य नगरस्य द्वाराणि बलिनः कपयः शस्त्रधराः दिव्यमाल्यभूषिताः सुवर्णतोरणैः शोभमानानि अपालयन्। तदा महाबलः सौमित्रिः सुमित्रानन्दनः सुभगं सुग्रीवगृहं निर्बाधं विवेश, यथा महाघनं सूर्यः प्रविशेत्। धर्मात्मा लक्ष्मणः सप्त परिखाः रथासनादिभिरुपेताः अपश्यत्, तत्र चान्तःपुरं विस्तीर्णं सुसंरक्षितं च दृष्टवान्। सर्वत्र सुवर्णरजतशय्यानि, उत्तमानि आसनानि, रत्नच्छदनच्छन्नानि च तत्र ददर्श। प्रवेशति तस्मिन् सदा मृदुस्वरैः तन्त्रीवाद्यैः सुरतालसमन्वितैः मधुरनादान् शृणोति स्म। तत्र सुग्रीवस्य प्रासादे नानारूपधारिण्यः रूपयौवनगर्विताः स्त्रियः महाबलः लक्ष्मणः अपश्यत्। तत्र च सुमनोहरमाल्याभरणभूषिताः उत्तममाल्यनिर्माणनिरता विभूषिताः कुलस्त्रियः अपि दृष्टाः। लक्ष्मणः तत्र सुग्रीवस्य परिचारिकाः न नातुष्टाः, न चातिप्रवृत्ताः, न चानवस्थितवस्त्राः अपश्यत्। नूपुरध्वनिं काञ्चीकलापशब्दं च शृण्वन्, सुमित्रानन्दनः लज्जाम् उपगम्य तत्रावस्थितः। कोपवेगेन संविग्नः भूषणध्वनिं निशम्य, वीरः धनुर्यष्टिं क्षिप्त्वा दिशः शब्देन पूरयामास। महाबाहुः लक्ष्मणः, आचारलज्जया रामकोपसम्बद्धः, एकान्ते स्थित्वा विमर्शयन् तस्थौ। तदा धनुःस्वनेन सुग्रीवः कपिराजः तस्यागमनं विज्ञाय, भीतः उत्तमासनात् उत्थितः। अङ्गदेन पूर्वं निवेदितं यथा, सुमित्रानन्दनः भ्रातृभक्तः इह आगतः इति निश्चित्य कपिराजः बुबोध। अङ्गदस्य निवेदनाच्च धनुःस्वनश्च विज्ञाय, कपिराजः लक्ष्मणस्य आगमनं ज्ञात्वा, तस्य मुखं शोषमुपययौ। तदा कपिश्रेष्ठः सुग्रीवः भयमोहसमाकुलचित्तः, स्वात्मन्यवस्थितः, रमणीं तारााम् उपगम्य हितवचनानि उवाच। ‘‘सुन्दरी, कोऽयं कारणं यत् राघवस्य अनुजः, स्वभावेन मृदुः, इह क्रुद्धः इव आगतः?’’ ‘‘यदि किञ्चित् तस्य अप्रियमस्माभिः कृतम् इति त्वं मन्यसे, तत् विचार्य शीघ्रमेव स्पष्टयितव्यं। अथवा, सुन्दरी, त्वमेव तं द्रष्टुं गच्छ, मृदुभिः वाक्यैः शमयितुं प्रयतस्व। तव सन्निधाने तस्य शुद्धात्मनः कोपः न भविष्यति; महात्मनः स्त्रीषु कटुतां न कुर्वन्ति हि। त्वं तं मृदुवाक्यैः समीपं गत्वा, तस्य मनः इन्द्रियं च शमयित्वा, अहं तं कमललोचनं रिपुसूदनं कोपशून्यं पश्येयम्।’’ तदा तारा, मदविह्वला, सुवर्णमेखलाभरणविस्रस्ता, शुभलक्षणयुता, नम्ररूपा लक्ष्मणं समीपमगच्छत्। तां कपिपतेः भार्यां दृष्ट्वा, महात्मा राजपुत्रः तत्र स्थित्वा, लक्ष्मणः नतवदनः, स्त्रीसन्निधौ कोपं जहौ। मदेन च राजपुत्रस्य सौम्यदृष्ट्या च विमुक्तलज्जा तारा, स्नेहपूर्णानि, अर्थगर्भाणि, मृदुप्रयत्नयुक्तानि च वाक्यानि लक्ष्मणं प्रति उवाच। ‘‘किं ते कोपस्य मूलम्? कः तवाज्ञां न पालयति? कः निर्भयः वनाग्निवत् तव मार्गे स्थितुं शुष्कवृक्षः इव साहसं करोति?’’ तस्याः मृदून्यविक्षिप्तानि वचनानि शृण्वन्, लक्ष्मणः पुनः स्नेहयुक्तानि, स्पष्टानि वाक्यानि प्रत्युवाच— ‘‘कामवशेन धर्मार्थसञ्चयं विस्मृत्य, एषा ते वृत्तिः किम्? आत्महितरतस्य पतिं त्वं न बोधयसि? स न राज्यस्य, न चास्माकं दुःखितानां हितं पश्यति; केवलं कामासक्तः मन्त्रिसभां च विहाय, तारा, सुखमेव अनुवर्तते।’’ ‘‘कपिपतिः सुखमत्तः चत्वारि मासानि रमणीयेषु विलसन् कालगतिं न वेद। धर्मार्थप्राप्तौ मत्तता न प्रशस्यते; मदात् ह्यर्थः कामः च धर्मश्च नश्यन्ति। अकृतकर्मणः धर्महानिः महती, धर्ममित्रविनाशे च अर्थहानिः अपि महान्। यो मित्रः धनैः धर्मेण च श्रेष्ठः, सत्यधर्मनिष्ठः, स परित्यक्तः, धर्मे च स्थैर्यं नास्ति।’’ ‘‘अतः अस्मिन्नेव काले यथोचितं कर्तव्यं; त्वं कर्मस्वभावविज्ञा, कर्तव्यं स्पष्टीकुरु।’’ तस्य धर्मार्थसम्बद्धानि, स्वभावतः मधुराणि वचनानि शृण्वती, तारा तत्त्वविज्ञा, राजपुत्रं प्रति विश्वासपूर्वं पुनरुवाच— ‘‘नायं कोपकालः, न च स्वजनानां प्रति कोपः युक्तः; त्वं वीर, आत्महितेषु दोषमपि क्षन्तुमर्हसि।’’ ‘‘कथं हि आर्यः आत्मन्यवस्थितस्य कोपं कुर्यात्? त्वद्वद् आत्मसंयमयुक्तः तपसा जातः कः क्रोधवशं गच्छेत्? अहं कपिशार्दूलस्य कोपं जानामि, काले च कर्मणि युक्तिं जानामि, कृतं च ते हितं, अवशिष्टं च कर्तव्यं वेद्मि। देहबलेन कामशक्तिरतिर्दुष्प्रबोधा, तत्र सुग्रीवः कामबद्धः, तेन स आसक्तः प्रमत्तः।’’ ‘‘न ते मनः कामवशं, न च त्वं कोपवशं गतः; कामरतो जनः देशकालधर्मं न विचिन्तयति।