सुमित्रानन्दनः लक्ष्मणः, रामस्य प्रियः भ्राता, सुग्रीवस्य वानरराजस्य गृहं प्राप्तुम् उद्युक्तः तस्मिन् समये, श्वेतपर्वतस्य परितः स्थितं, दूरात् अपि दुर्गमं, महेन्द्रगृहस्य सदृशं, रम्यं वानरराजस्य गृहं ददर्श। तस्य गृहस्य शिखराणि श्वेतानि कैलासशिखराणि इव शोभमानानि, सर्वकामद्रुमैः पुष्पितैः भूषितानि आसन्। तत्र महेन्द्रदत्ताः मेघसमानवर्णाः दिव्यपुष्पफलयुक्ताः द्रुमाः शीतलच्छायां प्रददाति, सुखदाः च आसन्। गृहस्य द्वाराणि वानरैः, बलद्भिः, शस्त्रधारिभिः, दिव्यहारैः भूषितैः, सुवर्णतोरणैः शोभितैः रक्षितानि। तत्र सुमित्रानन्दनः तेजस्वी लक्ष्मणः, निर्बाधः, सूर्यः मेघमिव गृहं प्रविष्टः। सप्त परिखाः, रथासनैः पूर्णाः, सुवर्णरजतशय्याः, उत्तमासनानि, रत्नच्छदनैः आवृतानि, तत्र सः ददर्श। प्रविशन् सः सततं मधुरसप्तस्वरसंयुक्तं वीणानादं श्रुणोति। सुग्रीवगृहं प्रविश्य, लक्ष्मणः तत्र विविधरूपाः, सौन्दर्ययौवनगर्विताः स्त्रियः ददर्श। तत्र उत्तमगुणैः भूषिताः, हारधारणाय यत्नवन्त्यः, उत्तमाभरणैः शोभिताः स्त्रियः अपि ददर्श। सुग्रीवस्य परिचारकाः, न तु अतृप्ताः, न अतिसन्तुष्टाः, न च उपेक्षितवस्त्राः, लक्ष्मणः अपश्यत्। किञ्च, नूपुरध्वनिं, किङ्किणीनादं श्रुत्वा, सुमित्रानन्दनः लज्जितः अभवत्। कोपवेगेन, आभरणनादं श्रुत्वा, धनुष्प्रणादं कृत्वा, दिशः नादेन पूरयन्। लक्ष्मणः, रामस्य क्रोधेन दुःखितः, निजाचारानवमानितः, एकान्ते स्थितः। धनुष्प्रणादेन, वानरराजः सुग्रीवः लक्ष्मणस्य आगमनं बुबोध। सः, भयात्, उत्तमासनात् उत्थाय, अङ्गदस्य पूर्वसूचना स्मृत्वा, "सुमित्रानन्दनः, रामभक्तः, आगतः" इति जानीति। अङ्गदस्य सूचना, धनुष्प्रणादः च श्रुत्वा, सुग्रीवस्य मुखं शुष्कम् अभवत्। सुग्रीवः, भयसंशयाकुलचित्तः अपि, तारा नाम्नि रम्यदर्शनीं वदति— "सुन्दरी, कोऽयं कारणं यस्य रामस्य सौम्यस्वभावः अनुजः क्रुद्धः इव आगतः?" यदि तस्य अप्रियं किमपि कृतम्, तद् विचिन्त्य शीघ्रं स्पष्टं वक्तव्यम्। अथवा, त्वं स्वयं तं द्रष्टुं गच्छ, सौम्यवाक्यैः तं शमय। तव सन्निधौ, तस्य शुद्धहृदयस्य कोपः न भवति; महात्मानः स्त्रीषु कदाचित् क्रूरं नाचरन्ति। त्वं शमयित्वा, तं कमलाक्षं शत्रुनिग्रहम् अहं कोपशून्यं द्रक्ष्यामि। तारा, मदनिम्ननयनया, सुवर्णमेखलया, मुक्ताभरणया, शुभलक्षणैः भूषिता, नम्ररूपा लक्ष्मणं समीपं गच्छति। तां वानरराजपत्नीं दृष्ट्वा, महात्मा लक्ष्मणः विनीतः, मुखं नमयन्, स्त्रीसन्निधौ कोपः प्रशान्तः। मदेन, राजकुमारस्य सौम्यदृष्ट्या च, तारा लज्जाविहीना, स्नेहयुक्तैः, अर्थपूर्णैः, सौम्यवाक्यैः लक्ष्मणं सम्बोधयति— "कुमार, कोपस्य कारणं किम्? कः तव आज्ञां न पालयति? कः निर्भयः, वनाग्नेः पथि, शुष्कवृक्षः इव स्थितुं साहसिकः?" तस्याः स्निग्धानि, अव्यग्राणि वाक्यानि श्रुत्वा, लक्ष्मणः पुनः, स्पष्टं, स्नेहपूर्णं उत्तरं ददाति— "एषा तव वृत्तिः, कामेन प्रेरिता, धर्मार्थसंग्रहं उपेक्ष्य। त्वं पतिसंवृत्तं न जानासि, यः स्वहिते स्थितः। सः न राज्यहितं, न अस्मान् दुःखार्तान् चिन्तयति; केवलं सुखे मग्नः, मन्त्रिसभां उपेक्ष्य। वानरराजः, सुखमत्तः, चतुर्मासं रमणीयतया गच्छयति, कालं न वेद। धर्मार्थसाधने, मद्यपानं न प्रशस्यते; मद्ये, धर्मकामयोः हानिः। कर्तव्ये अकुर्वन्, धर्महानिः; मित्रविनाशे, अर्थहानिः। मित्रं, धनधर्मप्रधानं, सत्यधर्मनिष्ठं, परित्यज्य, धर्मे स्थैर्यं नास्ति। अतः, अस्मिन् विषयः, यथोचितं कर्तव्यम्; त्वं, कर्मस्वभावविज्ञा, यथाकर्तव्यं वद।" तस्य धर्मार्थस्नेहयुक्तं मधुरं वचनं श्रुत्वा, तारा, राजकुमारस्य विषयं विज्ञाय, पुनः विश्वस्तया वदति— "एषः समयः कोपाय नास्ति, कुमार; स्वजनेषु कोपः न कर्तव्यः; स्वहितेच्छुजनस्य दोषमपि, वीर, सहनं तव उचितम्। कः हि, क्षीणात्मनः, साधुजातः, तव कोपं प्राप्नुयात्? कः तपोधनः, आत्मसंयमी, क्रोधवशं गच्छेत्? मम वानरराजस्य वीरस्य कोपं ज्ञातम्; कृत्यस्य समयं ज्ञातम्; तव कृते कृतं ज्ञातम्; अत्र कर्तव्यं अपि ज्ञातम्। देहाभिलाषशक्तिं, मनुष्यश्रेष्ठ, असह्यां जानामि; कामेन सुग्रीवः बद्धः, अतः सः आसक्तः, प्रमत्तः।" एवं लक्ष्मणः तारा च, धर्मार्थविचारयुक्तं संवादं कुर्वन्ति।