सा पुरी भवनराजिभिः संकीर्णा, नानाविधरत्नैः शोभिता, कामद्रुमपुष्पसम्पद्भिश्च विराजमाना दृष्टा। तस्यां पुरीं देवगन्धर्वपुत्रसम्भूताः कपयः, कामरूपिणः, दिव्यमाल्याम्बरधारिणः, रम्यदर्शनाः, विराजन्ति स्म। चन्दनागुरुतगरगन्धानुलिप्ता सा पुरी, मधुमधुकरगन्धैश्च राजमार्गा सुरभिणः आसन्। राघवः तत्र बहुप्रासादसमुच्चयान् दृष्टवान्, येषां स्वरूपं विन्ध्यमेरुकूटसन्निभं, अन्तः शुद्धनदीसरितः च सन्ति। अङ्गद, मैन्द, द्विविद, गवय, गवाक्ष, गज, शरभ — एतेषां महाकपीनां सुशोभनानि गृहाणि सः अपश्यत्। विद्युन्मालि, सम्पाति, सूर्याक्ष, हनुमान्, वीरबाहु, सुभाहु, नल इत्येषां च गृहाणि दृष्टानि। तथैव कुमुद, सुषेण, तारा, जाम्बवत्, दधिवक्त्र, नील, सुपाटल, सूनेत्र — एतेषां च मुख्यगृहाणि लक्ष्मणः राजमार्गे शोभमानानि अपश्यत्। तानि गृहाणि श्वेतमेघसन्निभानि, माल्यगन्धिभिः, धनधान्यसमृद्धानि, परमसुन्दरीभिः स्त्रीभिः विभूषितानि आसन्। तत्र श्वेतपर्वतवेष्टिता, दुरासदगर्भा, महेन्द्रमन्दिरोपमा सुषोभना कपिराजगृहः आसीत्। श्वेतप्रासादशिखरैः कैलासशिखराभैः शोभिता, पुनः कामद्रुमपुष्पसम्पद्भिः विराजिता। महेन्द्रदत्तैः श्याममेघसन्निभैः दिव्यपुष्पफलवृक्षैः, शीतच्छायासुखदायकैः, सा पुरी भूषिता आसीत्। तस्याः द्वाराणि बलिनः शस्त्रपाणिकपिभिः, दिव्यमाल्यभूषितैः, सुवर्णतोरणैः शोभमानैः रक्षितानि। सुमित्रानन्दनः महाबलः लक्ष्मणः सुमहद् सुग्रीवगृहं निर्बाधेन प्रविवेश, यथा महाघनं सूर्यः। स धर्मात्मा सप्त प्राकारान् दृष्टवान्, यत्र विविधयानासनसमृद्धिः, अन्तः सुसंवृतं महान्तःपुरं च आसीत्। तत्र सर्वत्र सुवर्णरजतपर्यङ्काः, उत्तमासनानि, रत्नच्छदनवेष्टितानि दृष्टानि। प्रविशन् सः सदा मधुरस्वान् शृणोति स्म, यत्र तन्त्रीवाद्यशब्दः, सममृदुलतालमेलनयुक्तः। सः तत्र सुग्रीवगृहे नानारूपधारिण्यः, रूपयौवनगर्विताः स्त्रियः अपश्यत्। माल्यभूषिताः, उत्तमहारनिर्माणरताः, श्रेष्ठाभरणविभूषिताः कुलस्त्रियः अपि दृष्टाः। लक्ष्मणः तत्र सुग्रीवपरिचारकान् अपि अपश्यत्, ये न नातृप्ताः, नातिप्रवृत्ताः, न च वसनाभरणविस्मृताः। नूपुरमेखलास्वनं श्रुत्वा, सुमित्रानन्दनः लज्जितः अभवत्। कोपवेगेन सन्तप्तः, भूषणशब्दं श्रुत्वा, स वीरः धनुष्कोटिं विनिनाद, दिशः शब्देन पूरयन्। स महाबाहुः लक्ष्मणः, धर्मनिष्ठः, रामक्रोधसंयुक्तः, तत्रैकान्ते स्थित्वा, लज्जितः अभवत्। तदा धनुषः शब्देन सुग्रीवः कपिराजः तस्य आगमनं विज्ञाय, भीतः उत्तमासनात् उत्तस्थौ। अङ्गदेन पूर्वं सूचितम्, सुमित्रानन्दनः भ्रातृभक्तः आगतः इति नूनं ज्ञातम्। अङ्गदस्य वचनेन च धनुषः शब्देन च, कपिः लक्ष्मणागमनं विज्ञाय, स्यन्दमानमुखः अभवत्। ततः सुग्रीवः कपिश्रेष्ठः, भीतविषण्णचित्तः अपि, धैर्ययुक्तः, हितवाक्यं तारायाः, प्रियदर्शनाय, उवाच। "सुभगे, किं कारणं यत् सौम्यस्वभावः राघवभ्राता क्रुद्धः इह आगतः? यदि किञ्चित् तस्य अप्रियम् अत्र कृतम्, तद् यथावत् विचिन्त्य शीघ्रं निगदितव्यं। अथवा त्वमेव तं द्रष्टुं गच्छेयुः, मृदुवाक्यैः तं प्रसादय। त्वयि उपस्थितायां सः शुद्धात्मा न कुप्येत; महात्मानः हि नार्यां कदापि कठोरं नाचरन्ति। त्वं सान्त्ववाक्यैः तस्य मनः प्रसीदयेः, तदा अहं तं कमललोचनं शत्रुसूदनं क्रोधविहीनं पश्यामि।" तदा तारा मदमत्तलोचना, सुवर्णमेखलाभरणशिथिलाङ्गी, शुभलक्षणयुक्ता, प्रणम्य लक्ष्मणं उपससार। तां कपिपतेः भार्यां दृष्ट्वा, राजपुत्रः महात्मा लक्ष्मणः तत्र स्थित्वा, नतमुखः, स्त्रीसन्निधौ क्रोधं त्यक्तवान्। मदेन, राजपुत्रस्य च सौम्यदृष्ट्या, तारा लज्जां विहाय, स्नेहपूर्णं, अर्थयुक्तं, मृदुसंवादं च तं प्रति उवाच। "आर्यपुत्र, किं ते क्रोधस्य मूलम्? कः ते आज्ञां न पालयति? कः निर्भयः वनाग्नेः समीपे स्थितुं शुष्कतरुः इव?" तस्याः मृदुशुभवचनानि श्रुत्वा, लक्ष्मणः पुनः स्नेहपूर्वकं स्पष्टवाक्यम् उवाच। "एष ते वृत्तिः, कामवशगता, धर्मार्थसञ्चयस्य च विस्मरणम्? त्वं स्वामिनः कृत्यम् न जानासि, यः स्वहितनिष्ठः। सः राज्यस्य, नः च, शोकेन पीडितानां, न चिन्तयति; तारा, सः केवलं कामे निमग्नः, मन्त्रिसभायाः च अविमर्शकः। कपिराजः, काममत्तः, चत्वारि मासान्येव रममाणः, कालगतिं न वेत्ति।