रामः तं महद् गुफां ददर्श, या रत्नैः समलङ्कृता दिव्या च पुष्पितोद्यानैः शोभिता, बहुरत्नमयी चासीत्। सा गुफा प्रासादैः महलैः च संकुला, नानाविधरत्नैः विभूषिता, कामद्रुमैः पुष्पितैः शोभिता च। तत्र देवपुत्रगन्धर्वसुतैः वानरैः, यथेष्टवेषधारिभिः, दिव्यमाल्यांबरधारिभिः, मनोहररूपैः विभूषिता सा गुफा आसित्। चन्दनागुरुतगरसुगन्धिभिः सा सम्पूर्णा, मदु मधु च सुगन्धिभिः राजमार्गाः सुरभयः आसन्। राघवः तत्र बहुप्रासादान् ददर्श, यः विन्ध्यमेरुप्रतीकाश्चासन्, निर्मलनद्यः सरांसि च तत्र सन्दृश्यन्ते स्म। सः अङ्गदस्य, मैनदस्य, द्विविदस्य, गवयस्य, गवाक्षस्य, गजस्य, शरभस्य च रम्यगृहाणि अपश्यत्। तद्वत् विद्युन्मालिनः, सम्पातिनः, सूर्याक्षस्य, हनूमतः, वीरबाहोः, सुभाहोः, नलस्य च महनीयानि गृहाणि ददर्श। तथा कुमुदस्य, सुसेणस्य, तारस्य, जाम्बवतः, दधिवक्त्रस्य, नीलस्य, सुपाटलस्य, सूनेत्रस्य च मुख्यगृहाणि लक्ष्मणः राजमार्गे शोभमानानि अपश्यत्। तानि गृहाणि श्वेतमेघप्रख्यानि, माल्यगन्धिभिः सुरभयः, धनधान्यसम्पन्नानि, सुन्दरीभिः स्त्रीभिः भूषितानि च आसन्। श्वेतपर्वतवेष्टितं दुर्गमं तत्र वानरराजस्य उत्तमं निवेशनं महेन्द्रभवनसदृशं रमणीयं ददर्श। श्वेतशिखरैः कैलासशिखराभैः विभूषितं, कामद्रुमैः पुष्पितैः शोभितं, इन्द्रदत्तैः नीलमेघसदृशैः दिव्यपुष्पफलवृक्षैः छायायुतं प्रमोदजनकं च तद् गृहं आसीत्। तस्य गृहस्य द्वाराणि वानरैः, बलदर्पयुक्तैः, शस्त्रपाणिभिः, दिव्यमाल्यधारिभिः, सुवर्णतोरणैः शोभितानि, रक्ष्यमाणानि आसन्। ततः सुमित्रानन्दनः महाबलः लक्ष्मणः तं शोभनं सुग्रीवगृहं विघ्नरहितः प्रविवेश, यथा सूर्यः महाघनमिव प्रविश्येत्। धर्मात्मा सः सप्त परिक्षिप्तानि गृहाणि ददर्श, यत्र रथासनानि आसन्; तत्र सः सुविस्तीर्णं सुप्रतिष्ठितं अन्तःपुरं अपि अपश्यत्। तत्र सर्वत्र सुवर्णरजतशय्यानि, उत्तमानि आसनानि, रत्नच्छदनानि च आसन्। प्रवेशे तस्य सततं मधुरसप्तस्वरनिनादः, सुसमाहिततन्त्रीवाद्यध्वनिः, गीततालानुगतः शब्दः श्रूयते स्म। सः सुग्रीवस्य अन्तःपुरे नानारूपाणि स्त्रीजनानि ददर्श, याः सौन्दर्ययौवनगर्विताः आसन्। तत्र सः माल्यधारिण्यः, उत्तममाल्यनिर्माणरताः, श्रेष्ठाभरणभूषिताः स्त्रियः अपश्यत्। लक्ष्मणः तत्र सुग्रीवस्य सेवकान् अपि अपश्यत्, ये नातृप्ताः, नातिसंरक्ताः, न च वस्रविन्यासे प्रमादिनः आसन्। तत्र नूपुरमणिनिनादं, काञ्चीकलापशब्दं च श्रुत्वा, सुमित्रानन्दनः लज्जितः अभवत्। क्रोधवेगेन सन्तप्तः, भूषणध्वनिं श्रुत्वा, सः धनुषः ज्यानिः शब्दं कृत्वा दिशः व्याप्य निनादयामास। लक्ष्मणः, महाबाहुः, आत्मनः अपमानम् अनुभवन्, रामक्रोधसमन्वितः, एकान्ते स्थितवान्। तदा तस्य धनुःस्वनेन सुग्रीवः वानराधिपः तत्रागमनं विज्ञाय, भीतः स्वात् उत्तमासनात् उत्थितः। अङ्गदेन पूर्वं सूचितमिव, स्पष्टं सुमित्रानन्दनः भ्रातृभक्त्या युक्तः समागतः इति सुग्रीवः मनसि निष्चिन्त्य, अङ्गदस्य सूचनया, धनुःस्वनेन च, लक्ष्मणस्य आगमनं ज्ञात्वा, तस्य मुखं शुष्कमिव अभवत्। ततः सुग्रीवः, वानरश्रेष्ठः, भयविषादसंयुक्तचित्तः अपि, धैर्येण, तारां मनोहरदर्शनाम् उपगम्य हितवचनं उवाच— "सुन्दरी, किं कारणं यत् राघवस्य अनुजः, स्वभावेन सौम्यः, क्रुद्धरूपेण अत्र आगतः? यदि तस्य किञ्चित् अप्रियम् अत्र कृतम् इति त्वं मन्यसे, तर्हि सम्यक् विचिन्त्य शीघ्रं स्पष्टं च सूचय। अथवा, सुशोभने, त्वमेव तं द्रष्टुं गच्छ, सौम्यवचोभिः तं प्रसादय। त्वया समागम्य सः शुद्धात्मा न रोषं करिष्यति; महात्मानः हि नार्यः प्रति कदापि कठोरं नाचरन्ति। त्वं सान्त्ववचोभिः तं समीपगम्य, तस्य इन्द्रियमनांसि प्रशम्य, अहं तं कमललोचनं रिपुसूदनं क्रोधशून्यं द्रक्ष्यामि।" तदा तारा, मदमत्तदृष्टिः, सुवर्णमेखलाभरणविभूषिता, शुभलक्षणयुक्तशरीरा, नम्ररूपा लक्ष्मणस्य समीपम् उपजगाम। तां दृष्ट्वा वानरपत्नीम्, राजपुत्रः महात्मा लक्ष्मणः तत्र स्थितवान्, सः स्वं मुखं अधः कृत्वा, स्त्रीसन्निधौ क्रोधं शमयामास। मदेन च राजपुत्रस्य सान्त्वदृष्ट्या च लज्जाविमुक्ता तारा, स्नेहपूरितानि, अर्थगर्भाणि, सान्त्वसम्भृतानि वचनानि तं प्रति उवाच— "आर्यपुत्र, किं ते क्रोधमूलम्? कः तव आदेशं न पालयति? कः निर्भयः, वनाग्निपथं यथा शुष्कवृक्षः, तव प्रतिपथे स्थितुम् उत्सहते?" तस्याः सान्त्वयुक्तं प्रशान्तवचनं श्रुत्वा लक्ष्मणः पुनः स्नेहपूर्वकं स्पष्टवचः प्रत्यूवाच— "एषा वा तव वृत्तिः, कामाभिभूता, धर्मार्थसंग्रहं विस्मृत्य, स्वार्थरतस्य पत्युः कर्मणि त्वं न जानासि? सः न राज्यस्य हितं चिन्तयति, न च अस्मान् दुःखार्तान्; हे तारे, सः केवलं कामे निमग्नः, मन्त्रिसभां च त्यक्त्वा सुखमेव सेवन्ते।