दशरथस्य पुत्रं रामं गभीरं श्वसन्तं कोपसंयुक्तं च दृष्ट्वा, कपयः भयभीता अभवन्, तं न परिवव्रुः। स तु महदाश्चर्यरूपं गुहां ददर्श—रत्नैः भूषितां, दिव्यां, पुष्पितवाटिकाभिः शोभितां, रत्नसमृद्धां च। सा गुहा प्रासादैः विमानैश्च सन्थुष्टा, नानारत्नविचित्रैः शोभिता, सर्वकामद्रुमैः पुष्पितैः च विराजिता। तत्र देवगन्धर्वसुतैः, स्वेच्छाविहारिभिः, दिव्यमाल्याम्बरधारिभिः, रम्यरूपैः कपिभिः भूषिता आसीत्। तस्यां चन्दनागुरुपद्मगन्धैः सुरभिः वातः प्रवहन्, मधुमद्वासितमाहात्म्येन च महापथाः सुरभिताः आसन्। राघवः तत्र बहुविमानानि, विन्ध्यमेरुशिखराणि इव शोभमानानि, निर्मलनद्यः सरांसि च अन्तः पश्यति स्म। सः अङ्गदस्य, मैन्दस्य, द्विविदस्य, गवयस्य, गवाक्षस्य, गजस्य, शरभस्य च भवानि रम्याणि ददर्श। तथा विद्युन्मालिनः, सम्पातेः, सूर्याक्षस्य, हनुमतः, वीरबाहोः, सुबाहोः, नलस्य च उत्तमानि गृहाणि अपश्यत्। कुमुदस्य, सुसेणस्य, तारस्य, जाम्बवतः, दधिवक्त्रस्य, नीलस्य, सुपाटलस्य, सुनेत्रस्य च गृहेषु लक्ष्मणः राजमार्गेण श्रेष्ठानि गृहाणि अपश्यत्। तानि तु धवलमेघसदृशानि, माल्यगन्धिभिः सुरभितानि, धनधान्यसमृद्धानि, परमसुन्दरीभिः स्त्रीभिः शोभितानि च आसन्। तत्र तु धवलपर्वतैः परिवृतं, दुष्प्रवेश्यम्, महेन्द्रभवनसदृशं, कपीन्द्रस्य महद् गृहं विराजमानं दृष्टम्। श्वेतशिखरैः प्रासादैः कैलासशृङ्गसदृशैः, सर्वकामद्रुमैः पुष्पितैः च शोभितम्। महेन्द्रप्रदत्तैः, मेघश्यामैः, दिव्यपुष्पफलैः, शीतच्छायादायकैः, रम्यैः वृक्षैः च समलङ्कृतम्। तस्य गृहस्य द्वाराणि बलवद्भिः, आयुधधारिभिः, दिव्यमाल्यभूषितैः, दीप्तिमद्भिः कपिभिः रक्षितानि, सुवर्णतोरणैः च शोभितानि। सुमित्रानन्दनः बलवान् लक्ष्मणः सुघ्रिवस्य महद् गृहं निर्बाधं प्रविवेश, यथा सूर्यः महतीं मेघमालाम्। धर्मात्मा सः सप्त परिघाः दृष्टवान्, यत्र विविधयानासनानि आसन्, तत्र सः सुविस्तीर्णं, सुविहितरक्षितं अन्तःपुरं अपश्यत्। तत्र सर्वत्र सुवर्णरजतशय्यान्, उत्तमानि आसनानि, रत्नावरणैः आवृतानि च दृष्टवान्। स प्रवेशन् मधुरस्वरान् निरन्तरं शृणोति स्म—तन्त्रीवाद्यरवयुक्तान्, सममेलनतालयुक्तान् च। तत्र सुघ्रिवस्य गृहे लक्ष्मणः बहुविधरूपाः, रूपयौवनमदन्विताः, स्त्रियः अपश्यत्। तत्र माल्यभूषिताः, उत्तममालाक्रियायाम् प्रवृत्ताः, उत्तमाभरणभूषिताः, कुलीनाः स्त्रियः अपि दृष्टाः। लक्ष्मणः तत्र सुघ्रिवस्य परिचारिकाः अपश्यत्, न तु अतृप्ताः, न चातिसंरक्ताः, न च विरूपवस्त्रधारिण्यः। नूपुरध्वनिं कञ्चुकिनां च शब्दं शृण्वन्, सुमित्रानन्दनः लज्जितः अभवत्। कोपवेगेन तु कुपितः, भूषणध्वनिं शृण्वन्, धनुषः प्रत्यञ्चं विनद्यमानं चकार, येन दिशः शब्देन व्याप्ताः। स बलवान् लक्ष्मणः, आत्मनः अपमानिताचारः, रामस्य कोपेन च पूर्णः, एकान्ते स्थित्वा तस्थौ। ततः धनुषः शब्देन सुघ्रिवः कपीन्द्रः तस्य आगमनं विज्ञाय, भीतः उत्तमासनात् उत्थितः। अङ्गदेन पूर्वं सूचितं यथा, नूनं सुमित्रानन्दनः भ्रातृनिष्ठः आगतः इति निश्चितम्। अङ्गदेन च धनुषः शब्देन च विज्ञप्तः कपिः लक्ष्मणस्य आगमनं अवगच्छन्, तस्य मुखं शोषितम् अभवत्। ततः सुघ्रिवः कपिश्रेष्ठः, भयविषादसमाक्रान्तचित्तः अपि, धैर्येण, रम्यरूपाय ताराय हितार्थं वाक्यम् उवाच—“सुन्दरि, किं कारणं, यत् सौम्यभावः राघवस्य अनुजः कोपसंयुक्तः इह आगतः? यदि तेन किञ्चित् अप्रियम् अस्माभिः कृतम् इति त्वं मन्यसे, तत् सम्यक् विचिन्त्य शीघ्रम् स्पष्टयितव्यं। अथवा, सुन्दरि, त्वमेव गत्वा तं द्रष्टुम्, सौम्यवाक्यैः तं प्रसादयितुम् अर्हसि। तव सन्निधौ तस्य शुद्धहृदयस्य कोपः न जायेत; महात्मानः हि स्त्रीषु कदापि कठोरं न कुर्वन्ति। त्वं च शमयन्तीमिव वाग्भिः तं समीपं गच्छ, तस्य मनः इन्द्रियाणि च प्रसादयित्वा, अहं तं कमललोचनं रिपुसूदनं कोपशून्यं द्रक्ष्यामि।” तदा तारा, मदविह्वला, सुवर्णमेखलाभरणशिथिलाङ्गी, शुभलक्षणयुता, नम्ररूपा, लक्ष्मणस्य समीपम् उपगच्छत्। तां कपिपतेः भार्यां दृष्ट्वा, राजपुत्रः महात्मा लक्ष्मणः तत्र स्थिता, दृष्टिं निपात्य, स्त्रीसन्निधौ कोपं निगृह्य, लज्जितः अभवत्। तारा तु, सुरापानविनिर्मुक्तलज्जया, राजपुत्रस्य सौम्यदृष्ट्या च, स्नेहपूर्णैः, अर्थगर्भैः, सौम्योपचारयुक्तैः च वाक्यैः तं अभाषत। “राजन्, किं ते कोपमूलं? कः तव आदेशं न पालयति? कः निर्भयः, वनाग्निपथे स्थित्वा, शुष्कवृक्षवत्, तव मार्गे स्थितुं धृष्टः?” तस्याः सौम्यं, अव्यथितं च वचनं श्रुत्वा, लक्ष्मणः पुनः स्नेहसम्भाषया, स्पष्टं वाक्यम् उवाच— “किं तव एष धर्मार्थसंग्रहं विस्मृत्य, केवलं कामवशात् प्रवृत्तिः? स्वहिते रतः पतिः तव कर्तव्यं न जानासि?