राज्ञा हितार्थं नियुक्तमन्त्रिभिः सह निश्चित्य एव मन्त्रयितव्यमिति धर्मः। अतः अहं, भयम् अपनीय, अनपृष्टोऽपि एतान् हितवचनानि ब्रवीमि। यः राघवः समर्थः च कोपसंयुक्तः धनुः उद्दधाति, स देवदानवगन्धर्वसहितं समस्तं जगद् वशे कर्तुं शक्तः। यः प्रसीदितः पुनः कोपयितुं शक्यते, स न कदापि क्रोधयितव्यः—विशेषतः तेन येन पूर्वस्मिन् कृतं उपकारं स्मरति, कृतज्ञः च भवति। अतः त्वं, पुत्रैः मित्रैः च सहितः, तस्मै शीर्ष्णा प्रणम्य, स्वसीम्नि एव राजा भव, यथा भार्या पतिसंयुक्ता भवति। हे वानराधिप, न ते रामस्य भ्रातरः वा आज्ञां मनसा अपि अवज्ञातुम् उचितम्; शीघ्रं त्वं राघवस्य मानुषबलं ज्ञास्यसि, यस्य तेजः इन्द्रसमानम्। इदानीं श्रृणु वाल्मीकीयेषु रामायणे कीष्किन्धाकाण्डे त्रयस्त्रिंशत्तमे सर्गे यत् प्रवृत्तम्। ततः रामस्य आज्ञया शत्रुसैन्यनाशनः लक्ष्मणः सुमित्रानन्दनः सुन्दरं कीष्किन्धागुहां प्रविवेश। तत्र द्वारदेशे महाकायाः महाबलिनः वानराः स्थिताः आसन्; लक्ष्मणं दृष्ट्वा सर्वे अञ्जलिपुटैः तस्थुः। दशरथात्मजं कोपसमायुक्तं गभीरश्वासम् उत्सृजन्तं दृष्ट्वा, ते वानराः भीताः अभवन्, तं न परिवव्रुः। स तु दिव्यरत्नैः विराजमानां, पुष्पितोद्यानां, रम्यां, रत्नसमृद्धां गुहां दृष्टवान्। सा विविधरत्नभवनोपेतया, काञ्चनमणिमण्डितया, कामद्रुमैः शोभितया च आसीत्। देवराजपुत्रगन्धर्वसुतैः, रूपान्तरकुशलैः, दिव्यमाल्यवस्त्रधारिभिः वानरैः सा गुहा शोभिता आसीत्। चन्दनागुरुपद्मगन्धयुक्ता, मधुमत्तमधुपानुगन्धिभिः महापथैः सुगन्धिता च सा आसीत्। राघवः तत्र विंध्यमेरुसमानप्रासादमालाः, निर्मलसरित्स्रोतांसि च दृष्टवान्। तत्र अङ्गदस्य, मैन्दस्य, द्विविदस्य, गवयस्य, गवाक्षस्य, गजस्य, शरभस्य च शोभनानि गृहाणि अपश्यत्। विद्युन्मालि, सम्पाति, सूर्याक्ष, हनुमत्, वीरबाहु, सुबाहु, नल इत्येषां च महात्मनाम्। कुमार, सुसेन, तारा, जाम्बवत्, दधिवक्त्र, नील, सुपाटल, सूनेत्र इत्यादीनां च। लक्ष्मणः तेषां सर्वेषां वानरवीराणां राजमार्गे स्थितानि मुख्यगृहाणि ददर्श, यानि महान्ति च शोभनानि च आसन्। तानि गौरमेघसदृशानि, माल्यगन्धयुक्तानि, धनधान्यसमृद्धानि, रम्यनारीसमलङ्कृतानि च आसन्। पाण्डुरगिरिपरितः दुर्गमः, रम्यः, महेन्द्रभवनसदृशः स वानरराजस्य प्रासादः आसीत्। श्वेतप्रासादशिखरैः कैलासशृङ्गसदृशैः विभूषितः, पुष्पितकामद्रुमैः शोभितः। महेन्द्रदत्तैः, मेघश्यामैः, दिव्यपुष्पफलसमृद्धैः, शीतलच्छायासुखप्रदद्रुमैः शोभितः। सुवर्णतोरणैः, दिव्यपुष्पमाल्यधारिभिः, शस्त्रपाणिभिः, बलदर्पयुक्तैः वानरैः रक्ष्यमाणद्वारः। सुमित्रानन्दनः महाबलः लक्ष्मणः तं शोभनं सुग्रीवगृहं निर्बाधं प्रविवेश, यथा सविता महाघनं प्रविशति। स धर्मात्मा सप्त प्राकारान् दृष्टवान्, यत्र वाहनासनसमृद्धिः आसीत्; तेषु अन्तः विस्तीर्णं, सुविहितं, सुसंरक्षितं अन्तःपुरं अपश्यत्। तत्र सर्वत्र सुवर्णरजतशय्यान्, उत्तमान् आसनानि, रत्नच्छदनवेष्टितानि च स दृष्टवान्। प्रविशन् स सततं मधुरनादान्, तन्त्रीवाद्यसमन्वितान्, सममात्रतालयुक्तान् श्रुतवान्। सुग्रीवस्य प्रासादे स तत्र बहून् स्त्रीजनान्, रूपयौवनगर्वितान्, महाबलः लक्ष्मणः अपश्यत्। तत्र सुमाल्यधारिण्यः, उत्तममाल्यविन्यासरता, भूषणैः विभूषिताः कुलस्त्रियः अपश्यत्। लक्ष्मणः तत्र सुग्रीवस्य परिचारिकाः अपि ददर्श, न अतितृप्ताः, न अतिसंयुक्ताः, न च वसनविलुप्ताः। नूपुरध्वनिं, काञ्चीक्वणितं च श्रुत्वा, सुमित्रानन्दनः लज्जितः अभवत्। कोपनिर्घोषेण, भूषणध्वनिं श्रुत्वा, स वीरः धनुःज्यां विननाद, तेन शब्देन दिशः व्याप्य। धर्मात्मा लक्ष्मणः, रामस्य कोपसमन्वितः, अपमानितोऽपि, एकान्ते स्थित्वा तस्थौ। तस्य धनुःनिनादेन सुग्रीवः वानराधिपः आगमनं विज्ञाय, भीतः उत्तमासनात् उत्थितः। अङ्गदेन पूर्वं सूचितं यथार्थं, सुमित्रानन्दनः भ्रातृनिष्ठः इह आगतः इति निश्चितम्। अङ्गदस्य सूचनया, धनुःनिनादेन च, वानरः लक्ष्मणस्य आगमनं ज्ञात्वा, तस्य मुखं शुष्कम् अभवत्। ततः वानरेन्द्रः सुग्रीवः, भयविषादसमाकुलचित्तः अपि, धैर्येण तारा प्रिये हितवचः उवाच— "सुन्दरी, कोऽयं कारणं यत् राघवस्य अनुजः, स्वभावेन सौम्यः, इह कोपितः इव आगतः?" यदि किञ्चित् तस्य अप्रियम् अत्र कृतम्, तत् त्वया विचार्य शीघ्रं स्पष्टं च निगद्यताम्। अथवा, सुन्दरी, त्वमेव तं द्रष्टुं गच्छ, सौम्यवाक्यैः तं प्रशमयितुम् प्रयतस्व।