ततः हरिराजस्य समीपे स्थित्वा कश्चन मन्त्रदर्शी वानरः विनयपूर्वकं लक्ष्मणस्य अपराधं स्वीकृत्य, कराभ्यां कृताञ्जलिः सन्तः, लक्ष्मणस्य क्षमां याचितुं युक्तमिति मतिं प्रकटयामास। स एवमवोचत्— "राज्ञा स्वहितार्थं नियुक्तैः मन्त्रिभिः निश्चितं मन्त्रः कर्तव्यः, अतः निर्भयः सन् अहं अप्रष्टोऽपि वचनानि वदामि।" "यदा राघवः समर्थः कुपितश्च धनुष्काण्डं समुत्क्षिप्य तिष्ठति, तदा स देवदानवगन्धर्वान् समस्तां च पृथिवीं वशे कर्तुं शक्तः। स च यो रोषेण शमितः पुनः कोपयितुं शक्यते, स न कदापि प्रकोपनीयः—विशेषतः कृतज्ञेन, पूर्वस्मिन् कृत्ये स्मरता। अतः त्वं तेन सह पुत्रमित्रैः सह शीर्ष्णा प्रणम्य, पत्न्याः पतौ यथा वर्तते, तथा स्वधर्मे स्थित्वा राज्ञः कर्म कुरु।" "वानराधिपते, रामस्य वा तस्य भ्रातुः आज्ञां मनसा अपि न अवमन्तव्यम्; त्वं शीघ्रं एव एतेन मानुषेण बलस्य बोधं प्राप्स्यसि, यस्य तेजः इन्द्रस्य सदृशम्।" एवं तु उक्त्वा, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना किष्किन्धाकाण्डे त्रयस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः प्रवर्तते इति श्रोतुं युक्तम्। ततः रामस्य आज्ञया, शत्रुसैन्यविनाशकः लक्ष्मणः किष्किन्धायाः रम्यं गुहां प्रविवेश। तत्र द्वारि स्थिता बभूवुः महाकायाः बलिनः वानराः; लक्ष्मणं दृष्ट्वा सर्वे कृताञ्जलयः तस्थुः। दशरथात्मजं दीर्घश्वासं कुपितं च दृष्ट्वा, वानराः भीताः अभवन्, न च तं परिवव्रुः। स तु महतीं गुहां ददर्श—रत्नैः विभूषिताम्, दिव्यां, पुष्पितवाटिकायुक्तां, रत्नशिलानिचयैः शोभिताम्। तत्र राजपथस्य पार्श्वे महाप्रासादैः, विविधान् रत्नैः भूषितैः, कामद्रुमैः समलङ्कृतैः, रम्यैः भवनैः साकं सः प्रविवेश। तत्र देवगन्धर्वपुत्रैः, रूपपरिवर्तनकुशलैः, दिव्यमाल्यवस्त्रधारिभिः, रमणीयैः वानरैः सा गुहा शोभिता। चन्दनागुरुपद्मगन्धैः सुरभिणी, मधुमदुवासितमाहवे, सा गुहा महता रम्यत्वेन विराजिता। राघवः तत्र विन्ध्यमेरुसदृशान् बहुप्रासादान्, निर्मलान् सरितः स्रोतांसि च ददर्श। अङ्गद, मैन्द, द्विविद, गवय, गवाक्ष, गज, शरभ—एतेषां वानरवीराणां गृहाणि सः अपश्यत्। विद्युन्मालि, सम्पाति, सूर्याक्ष, हनुमान्, वीरबाहु, सुभाहु, नल—एतेषां च गृहाणि दृष्टानि। कुमुद, सुसेण, तारा, जाम्बवत्, दधिवक्त्र, नील, सुपाटल, सुनेत्र—एतेषां च प्रमुखानि गृहाणि लक्ष्मणः ददर्श। तानि सर्वाणि गृहाणि, राजपथस्य पार्श्वे, महान्ति, शोभनानि च, मेघसदृशानि, माल्यगन्धिनि, धनधान्यसमृद्धानि, सुमधुरस्त्रीभिः भूषितानि च आसन्। श्वेतपर्वतपरिखितं, दुरासदम्, महेन्द्रभवनोपमं, वानरराजस्य गृहं लक्ष्मणः ददर्श। श्वेतशिखरैः कैलासशृङ्गैः इव विराजमानम्, पुष्पितकामद्रुमैः शोभितम्। महेन्द्रदत्तैः मेघश्यामैः, दिव्यपुष्पफलैः, शीतलच्छायायुक्तैः, रम्यैः वृक्षैः अलङ्कृतम्। तस्य गृहस्य द्वारम् बलिनः, शस्त्रधारिणः, दिव्यमाल्यधारिणः, सुवर्णतोरणैः शोभितैः, वानरैः रक्षितम्। सुमित्रानन्दनः सः महाबलः लक्ष्मणः, तं शोभनं सुग्रीवगृहं निर्बाधं प्रविवेश, यथा सूर्यः महतीं मेघमालां प्रविशेत्। स धर्मात्मा सप्त परिखाः, यानासनसमृद्धाः, अपश्यत्; अन्तःपुरं च विशालं, सुविहितं, रक्षितं च ददर्श। तत्र सुवर्णरजतशय्यानि, उत्तमानि आसनानि, रत्नवस्त्रैः आच्छादितानि चासन्। प्रविष्टः सदा तत्र सुमधुरं गानं, तन्त्रीवाद्यसमन्वितं, सुरतालसमन्वितं च शृणोति स्म। सः सुग्रीवस्य प्रासादे नानारूपधारिण्यः, रूपयौवनमदोत्कर्षिताः, स्त्रियः अपश्यत्। तत्र माल्यधारिण्यः, उत्तमहारनिर्माणनिरता, भूषणैः विभूषिताः, कुलीनाङ्गनाः ददर्श। सुग्रीवस्य परिचारकाः अपि लक्ष्मणः अपश्यत्—न तु तृप्ताः, नातृप्ताः, न च वस्रपरिधानं लङ्घितवन्तः। नूपुरध्वनिं, काञ्चीकलिङ्गानां शब्दं च शृण्वन्, सुमित्रानन्दनः लज्जितः अभवत्। क्रोधावेगात्, भूषणध्वनिं श्रुत्वा, स वीरः धनुषः ज्यानिः शब्दं कृत्वा, दिशः निनादयामास। महाबाहुः लक्ष्मणः, आचारलज्जया, रामस्य कोपेन च, एकान्ते तस्थौ। तदा धनुषः शब्देन, सुग्रीवः वानराधिपः, आगतम् अवगम्य, भीतः, उत्तमासनात् उत्थाय स्थितः। अङ्गदेन पूर्वं सूचितं यथा, सुमित्रानन्दनः भ्रातृभक्तिमान् लक्ष्मणः आगतः इति निश्चितम्। अङ्गदस्य सूचनया, धनुषः शब्देन च, वानरः लक्ष्मणस्य आगमनं विज्ञाय, मुखं शुष्कम् अभवत्। ततः सुग्रीवः, वानरश्रेष्ठः, भीतेन मनसा, मोहविष्टेन च, तारा नाम शोभनां स्वपत्नीं प्रति हितवचनं अब्रवीत्— "सुन्दरी, राघवस्य अनुजः सौम्यभावः सन् अपि, कोपसंयुक्तः किमर्थं अत्र आगतः? यदि तेन किञ्चित् अप्रियम् अस्माभिः कृतम्, तत् त्वया विचिन्त्य शीघ्रं स्पष्टरूपेण निगद्यताम्।