सुग्रीवः तु महात्मनः रामस्य कृते महान् कृतज्ञतायाम् आकुलचित्तः अभवत्। यत् यद् उपकारं रामेण तस्य कृते कृतं, तस्य प्रतिकर्तुं स्वयम् अशक्तः इति चिन्तयन् सः मनसि विषण्णः अभवत्। तस्य एवं भाषमाणस्य वानराणां मध्ये श्रेष्ठः हनूमान् स्वमतं प्राज्ञैः मन्त्रिभिः सह निवेदयामास। सः उवाच—"वानरसेनापते, त्वं येन कृतं साधुत्वं, स्नेहम्, तद् न विस्मरसे इति न आश्चर्यम्। वीर्येन्द्रियसम्पन्नः वालिः यः इन्द्रसमः वीर्येण, सः तव कृते निर्भयं कृत्वा राघवेण निहतः। नूनं राघवः स्नेहात् कुपितः, अत्र न संशयः; सः लक्ष्मणं भ्रातरं, यश्चैश्वर्यवर्धनः, प्रेषितवान्। त्वं तु प्रमादात् कालस्य अनवबोधः कृतवान्, कालविदां श्रेष्ठः अपि; शरदृतुः प्रारब्धः, कृष्णैः सप्तच्छदवृक्षैः पुष्पितैः। व्योम निर्मलम्, शुभग्रहतारकसमन्वितम्, मेघाः अपगच्छन्ति; दिशः प्रकाशन्ते, नद्यः सरांसि च विशुद्धानि। कर्मणः कालः आगतः, वानरश्रेष्ठ; त्वं तु न अवबुध्यसे, लक्ष्मणस्य आगमनं तव प्रमादेन एव इति स्पष्टम्। राघवस्य परपीडितस्य, भार्याहरणदुःखितस्य, कठोराणि वचनानि अन्येन उक्तानि त्वया सह सहनीयानि। दोषकृतः जनः अन्यत् न पश्यामि, यत् अञ्जलिं कृत्वा लक्ष्मणस्य क्षमां याचेत्। राजा तु निःसंशयं नियोजितैः मन्त्रिभिः स्वहिताय उपदेष्टव्यः; अतः निर्भयः अहम् अप्रष्टः अपि एतद् वदामि। यदा राघवः शक्तिमान् कुपितः धनुषम् उद्दधाति, तदा सः सर्वं जगत्, सुरासुरगन्धर्वान् अपि, वशं नेतुम् अर्हति। येन प्रसादितः पुनः कुप्यति, तं न प्रेरयेत्, विशेषतः कृतज्ञेन। अतः त्वं पुत्रमित्रैः सहितः तस्य शिरसि प्रणम; स्वसीम्नि स्थित्वा राजा भव, यथा भार्या पतिसंनता। वानरेन्द्र, रामस्य वा भ्रातुः वा आज्ञां चित्तेनापि न अवमन्तव्यम्; त्वं शीघ्रं एव मानववीर्यं राघवस्य, इन्द्रप्रभस्य, अवबोध्यसि।" इत्येतत् श्रीमद्रामायणे किष्किन्धाकाण्डे त्रयस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः श्रूयताम्। ततः रामस्य आदेशेन लक्ष्मणः, रिपुसैन्यविनाशनः, किष्किन्धायाः रमणीयं गुहां प्रविवेश। तत्र द्वारे महाकायाः महाबलाः वानराः स्थिताः आसन्; लक्ष्मणं दृष्ट्वा सर्वे अञ्जलिं कृत्वा तस्थुः। दशरथात्मजं क्रुद्धं दीर्घश्वासिनं दृष्ट्वा वानराः भीताः अभवन्, तं परितः न अभ्यगच्छन्। सः महद् गुहां ददर्श, रत्नैः भूषितां, दिव्यां, पुष्पवाटिकाभिः शोभितां, सुन्दरां, रत्नसमृद्धां। तत्र विविधरत्नैः भूषितैः प्रासादैः, विमानैः, तथा कामद्रुमैः शोभितां पुरम् अपश्यत्। तत्र देवगन्धर्वपुत्रैः वानरैः, इच्छानुसाररूपधारिभिः, दिव्यमाल्यवस्त्रधारिभिः, रम्यैः अलङ्कृतां। चन्दनागुरुपद्मगन्धयुक्तां, मधुमदुपरिमर्दितपथाम्। राघवः तत्र विंध्यमेरुसदृशान् विमानप्रासादान्, विशुद्धनद्यः, कुञ्जर्यः च अपश्यत्। अङ्गद, मैन्द, द्विविद, गवय, गवाक्ष, गज, शरभस्य रम्यगृहाणि दृष्टानि। विद्युत्मालि, सम्पाति, सूर्याक्ष, हनुमान्, वीरबाहु, सुबाहु, नलस्य च उत्तमानि गृहाणि अपश्यत्। कुमुद, सुसेन, तारा, जाम्बवत्, दधिवक्त्र, नील, सुपाटल, सुनेत्रस्य च गृहाणि तत्र ददर्श। लक्ष्मणः राजमार्गे तेषां महाबलिनां वानरयूथपतिनां श्रेष्ठानि गृहाणि, महान्ति, शोभनानि अपश्यत्। तानि श्वेतमेघसदृशानि, माल्यगन्धिप्रच्छन्नानि, धनधान्यसमृद्धानि, रम्यस्त्रीशोभितानि च। श्वेतपर्वतैः परिवृतं, दुरासदम्, महेन्द्रमन्दिरसदृशं, वानरेन्द्रस्य महद् गृहं ददर्श। श्वेतशिखरैः प्रासादैः अलङ्कृतं, कैलासशिखरैः इव, कामद्रुमैः शोभितम्। इन्द्रदत्तैः मेघश्यामैः दिव्यपुष्पफलैः, शीतलच्छायान्वितैः, रम्यैः वृक्षैः शोभितम्। तत्र द्वाराणि बलिनः शस्त्रपाणयः वानराः रक्षन्ति, दिव्यमाल्यधारिणः, सुवर्णतोरणैः शोभितानि। सुमित्रानन्दनः महाबलः सः सुमित्रात्मजः, निर्बाधं तं शोभनं सुग्रीवगृहं प्रविवेश, यथा महत्तमं मेघं सूर्यः। स धर्मात्मा सप्त परिखाः ददर्श, यत्र रथासनानि च आसन्; तत्र विशालं सुगुप्तं अन्तःपुरं अपश्यत्। तत्र सर्वत्र सुवर्णरजतशय्यानि, उत्तमानि आसनानि, रत्नच्छदनानि च दृष्टानि। प्रविशतः तस्य, सदा मधुरस्वनाः, वीणावाद्यनिनादयुक्ताः, समयुक्तलयतालाः, श्रूयन्ते स्म। सुग्रीवस्य गृहान्तः तत्र नानारूपधारिण्यः, यौवनश्रीसमन्विताः, स्त्रियः दृष्टाः। तत्र माल्यधारिण्यः, उत्तममाल्यकृत्येषु रताः, श्रेष्ठाभरणभूषिताः स्त्रियः अपश्यत्। लक्ष्मणः तत्र सुग्रीवस्य परिचारकान् अपि अपश्यत्, ये नातिप्रवृत्ताः, न च प्रमत्तवेषाः आसन्। एवं श्रीरामस्य आदेशेन लक्ष्मणः किष्किन्धायाः दिव्यं प्रासादम्, सुग्रीवस्य समृद्ध्यां च दृष्ट्वा, तं प्रति स्वकर्तव्यं चिन्तयन् प्रविवेश।