सुग्रीवः तु तदा मन्दमिव चिन्तयानः स्वमन्त्रिभिः सहैवोवाच—"सुलभः खलु मित्रलाभः, दुर्लभो मित्रसंश्रयः; चञ्चलत्वात् हि मनसां स्नेहः स्वल्पकेनापि भङ्क्तः। तस्मात् अहं रामस्य महात्मनः चिन्तया परितप्यमानः अस्मि; यद् यद् उपकारं मया कृतं, तत् प्रतिकर्तुं न शक्नोमि।" इत्येवं वदति सुग्रीवे हनूमान् कपिश्रेष्ठः स्वमतिं मन्त्रिणां मध्ये न्यवेदयत्। सः उवाच—"न हि आश्चर्यं, कपिसत्तम, यत् त्वं कृतं सौम्यं धर्म्यमुपकारं न विस्मरसि। रामेण वीर्यवन्तेन भीममपि परित्यज्य तव हितार्थं वाली इन्द्रसमः पराक्रमे निहतः। नूनम् रामः स्नेहान्निःसंशयं कोपितः; लक्ष्मणं च स्वमृद्धिं वर्धयन्तं भ्रातरं प्रेषितवान्। त्वं तु प्रमादात् कालं न वेत्सि, कालज्ञातां श्रेष्ठ, शरत्कालः प्रवृत्तः, कृष्टसप्तच्छदपुष्पितः। विशुद्धग्रहतारकं नभः, निःशेषमभ्रं, प्रकाशिता दिशः, सरितः सरांसि च शोभन्ते। कृत्यकालः समुपस्थितः, कपिश्रेष्ठ, त्वं तु न वेत्सि; लक्ष्मणस्यागमः तव प्रमादात् एव सुस्पष्टः।" "रामस्य महात्मनः, यस्य भार्या हृता दुःखितस्य, परुषं वाक्यं यदन्येनोक्तं, तत् त्वया सहनीयम्। अपराधिनः अन्यत् न पश्यामि यत् कृताञ्जलिः लक्ष्मणस्य क्षमां याचेत। राजा च स्वहिताय नियुक्तैः मन्त्रिभिः निश्चित्योपदिष्टव्यः; तस्मात् निर्भयः प्रब्रुवेऽहं वाक्यं त्वयाऽनुपृष्टः अपि। रामः यदा क्रुद्धः धनुषि सज्जः भवति, तदा स देवदानवगन्धर्वान् सह लोकं निगृह्णाति। यो हि प्रसाद्य पुनः कोपयेत्, स न प्रमादयेयात्, विशेषतः सः कृतज्ञः। तस्मात् त्वं पुत्रमित्रैः सह तस्मै शिरसा वन्द्यः; स्वसीम्नि राजा भव, यथा भार्या पतिसंश्रिता। कपिराज, न तव रामस्य वा भ्रातुः वचनमनाद्रियं मनसा अपि उचितम्; शीघ्रं त्वं रामस्य मानुषबलं विज्ञास्यसि, यस्य तेजो इन्द्रसमानम्।" एवमुक्ते हनूमता, श्रीमद्रामायणस्य किष्किन्धाकाण्डे त्रयस्त्रिंशत्तमोऽध्याय आरभ्यते। ततः रामाज्ञया उपदिष्टः शत्रुसैन्यनिःसूदनः लक्ष्मणः किष्किन्धायाः रम्यं गुहाद्वारं प्रविवेश। तत्र द्वारे महाकायाः महाबलाः कपयः स्थिताः; लक्ष्मणं दृष्ट्वा सर्वे कृताञ्जलयः तस्थुः। दशरथात्मजं सश्वसितं क्रुद्धं च दृष्ट्वा कपयः सन्त्रस्ताः तं नाभ्यवर्तन्त। स तु दिव्यरत्नैः भूषितं, पुष्पितोपवनं, रम्यं महागुहां ददर्श। विविधरत्नविचित्रैः प्रासादैः, मन्दिरैः, इच्छापूरकैः वृक्षैः शोभितां तां ददर्श। देवगन्धर्वपुत्रैः कामरूपिभिः, दिव्यमाल्याम्बरधारिभिः, रम्यैः कपिभिः शोभितां सः ददर्श। चन्दनागुरुपद्मगन्धयुक्तां, मधु-मदिरासुगन्धिभिः विपथैः सुवासिताम्। सः राघवः तत्र विंध्यमेरुसदृशान् बहुप्रासादान्, निर्मलसरितः सरांसि च ददर्श। अङ्गद-मैन्द-द्विविद-गवय-गवाक्ष-गज-शरभाणां प्रासादान् ददर्श। विद्युन्मालि-सम्पाति-सूर्याक्ष-हनुमत्-वीरबाहु-सुबाहु-नलस्य च गृहाणि दृष्ट्वा। कुमुद-सुषेण-तारा-जाम्बवत्-दधिवक्त्र-नील-सुपाटल-सुनेत्राणां च मुख्यगृहाणि राजमार्गे दृष्ट्वा। तेषां गृहाणि श्वेतमेघसदृशानि, माल्यगन्धिनि, धनधान्यसमृद्धानि, रम्यनार्याभिः भूषितानि बभासिरे। श्वेतगिरिवेष्टितं, सुदुर्गमं, महेन्द्रभवनोपमं कपिराजस्य गृहं ददर्श। श्वेतप्रासादशिखरैः कैलासशिखरैः इव शोभितं, इच्छापूरकैः पुष्पितवृक्षैः भूषितम्। महेन्द्रदत्तैः मेघश्यामैः दिव्यपुष्पफलैः सुखच्छायैः रमणीयैः वृक्षैः शोभितम्। सुवर्णवेदिकाभिः, दिव्यमाल्यधारिभिः, आयुधपाणिभिः बलिभिः कपिभिः रक्षितद्वारम्। सुमित्रानन्दनः सः महाबलः सुग्रीवस्य गृहं निर्विघ्नः विवेश, यथा महाघनं सूर्यः प्रविशेत्। स धर्मात्मा सप्तपरिखाभिः युक्तं, यानासनसमृद्धं, सुसंरक्षितं अन्तःपुरं ददर्श। तत्र सर्वत्र सुवर्णरजतशय्यासनानि, उत्तमवस्त्रच्छन्नानि आसनानि दृष्ट्वा। प्रविश्य सः सततं मधुरस्वरं, सुसंस्कृततन्त्रीवाद्यनिनादं शृणोति स्म। तत्र सुग्रीवस्यान्तःपुरे नानारूपाः, सौन्दर्ययौवनगर्विताः स्त्रियः महाबलः लक्ष्मणः ददर्श। पुष्पमाल्यकृत्यरताः, उत्तमाभरणधारिण्यः, सुमनःकुसुमविन्यस्ताः, सुभगाः स्त्रियः अपि तत्र अपश्यत्। एवं श्रीरामस्य कार्ये प्रमादादागतं लक्ष्मणं, तत्र किष्किन्धायां प्रविशन्तं, सुग्रीवस्योपरि हनूमता कृतस्मारयणं च, सर्वं यथाक्रमं सम्प्राप्तम्।