सुग्रीवः तु तदा स्वबन्धुभिः सहितः चिन्तायाम् अभवत्। सः स्वमन्त्रमध्ये एवमुवाच—"न खलु लक्ष्मणस्य न वा राघवस्य मम भयम् अस्ति; किन्तु मित्रं यदा कारणं विना कोपितं भवति, तदा सदा चिन्ता जायते। मित्रस्य सम्पादनं तु सुलभम् एव, तस्य तु पालनं दुरापम्; मनसां चपलत्वात्, अल्पकृतेऽपि कारणे, स्नेहः भङ्गं प्राप्नोति। अतः अहं महात्मनः रामस्य कृते चिन्तितः अस्मि; यः मम हितं कृतवान्, तस्य प्रतिकारं कर्तुं न शक्नोमि।" एवं तेन उक्ते, हनूमान् वानरश्रेष्ठः तत्र मन्त्रिसमवाये स्वमतं प्राकाशयत्। सः उवाच—"वानरयूथपते! यत् त्वं कृतं उपकारं न विस्मरसि, एषा उत्तमा स्वभावस्य लक्षणा, न आश्चर्यम्। वीर्यवान् राघवः, निर्भयः सन्, तव कृते इन्द्रसमः वालीं जघान। नूनम्, स्नेहात् एव राघवः कोपितः—नात्र संशयः; सः स्वभ्रातरं लक्ष्मणं, श्रीवर्धनं, प्रेषितवान्। त्वं तु, कालज्ञश्रेष्ठ, अस्मिन्नेव काले प्रमत्तः असि; शरत्कालः आरब्धः, श्यामानि सप्तच्छदपुष्पाणि विकसन्ति। व्योम निर्मलं, शुभग्रहतारकं, मेघाः अपगच्छन्ति; सर्वदिक् प्रकाशन्ते, नद्यः सरांसि च निर्मलानि। कर्तव्यकालः प्राप्तः, वानरश्रेष्ठ; त्वं तु तं न अवगच्छसि, लक्ष्मणस्यागमनं तव प्रमादात् एव। राघवस्य, यस्य भार्या हृता, दुःखितस्य, कठोरवचनानि अपरैः उक्तानि सह्यानी तव। अपराधिनः अन्यः उपायः न दृश्यते, यथा सः कृताञ्जलिः लक्ष्मणस्य क्षमां याचेत। राजा च निश्चितं नियुक्तैः मन्त्रिभिः स्वहितं उपदेष्टव्यः; तस्मात् अहम्, भयम् उत्सृज्य, अप्रष्टः अपि, एतानि वाक्यानि वदामि। यदा राघवः, समर्थः च कोपितः, धनुः उत्तोलयति, तदा सः सर्वं जगत्—देवान्, दानवान्, गन्धर्वांश्च—वशे कर्तुं शक्नोति। यो, शमितः अपि, पुनः कोपयितुं शक्यः, सः कोपनीयः न; विशेषतः, यः कृतज्ञः, सः न कदापि कोपनीयः। अतः त्वं, पुत्रैः मित्रैः च सह, तस्मै शिरसा नमस्कुरु; स्वसीमायाम् एव, पत्निवद्, राज्यम् आचर। वानरराज, न ते उचितं, मनसापि, रामस्य वा लक्ष्मणस्य वा वचनं अवमानयितुम्; त्वं शीघ्रं एव मनसा रामस्य मानुषबलं ज्ञास्यसि, यस्य तेजः इन्द्रसमानम्।" इत्येवमुक्त्वा, श्रीमद्रामायणस्य किष्किन्धाकाण्डे त्रयस्त्रिंशत्तमः सर्गः प्रवर्तते इति शृणु। ततः रामस्य आज्ञया, शत्रुसैन्यविनाशनः लक्ष्मणः, रमणीयां किष्किन्धायाः गुहां प्रविवेश। तत्र द्वारे वानराः, महाकायाः, महाबलाः च स्थिताः; लक्ष्मणं दृष्ट्वा, सर्वे कृताञ्जलयः अभवन्। दशरथात्मजं, दीर्घश्वासिनं, कोपसमुत्थं दृष्ट्वा, वानराः भयभीता अभवन्, न च तं परिवेष्टुम् अशक्नुवन्। सः तां महतीं गुहां ददर्श, रत्नैः भूषिताम्, दिव्यां, पुष्पितोद्यानां, रम्यां, रत्नसमाकीर्णां च। तत्र नानाविधविमानमन्दिरैः, रत्नविचित्रैः, कामद्रुमैः च शोभितां गुहां अपश्यत्। दिव्यैः माल्यवस्त्रधारिभिः, मनोज्ञैः, देवगन्धर्वसुतैः, कामरूपिभिः वानरैः तया गुहया शोभा वर्धिता। तत्र चन्दनागुरुपद्मगन्धैः सुरभिं, मदु मधुगन्धैः च मार्गाः सुरभयन्ति। राघवः तत्र नानातलविमानानि, विन्ध्यमेरुसदृशानि, निर्मलसरित्स्रोतांसि च ददर्श। अङ्गद, मैन्द, द्विविद, गवय, गवाक्ष, गज, शरभ—एतेषां रम्यगृहाणि लक्ष्मणः अपश्यत्। विद्युन्मालि, सम्पाति, सूर्याक्ष, हनुमत्, वीरबाहु, सुभाहु, नल—एतेषां च गृहाणि दृष्टानि। कुमुद, सुसेन, तारा, जाम्बवत्, दधिवक्त्र, नील, सुपाटल, सुनेत्र—एतेषां च प्रमुखगृहाणि राजमार्गे शोभमानानि लक्ष्मणः अपश्यत्। तानि मेघपाण्डुरसदृशानि, माल्यगन्धिभिः, धनधान्यसमृद्धानि, रम्यस्त्रीशोभितानि च आसन्। पाण्डुरपर्वतसंकुलं, दुरासदं, महेन्द्रमन्दिरोपमं वानरराजस्य गृहं शोभते स्म। श्वेतप्रासादशिखरैः कैलासशिखरसदृशैः, पुष्पितकामद्रुमैः च शोभितम्। महेन्द्रदत्तैः, मेघसन्निभैः, दिव्यपुष्पफलसमृद्धैः, शीतच्छायासुखदायकैः वृक्षैः शोभितम्। तस्य गृहस्य द्वाराणि, बलिनः, आयुधधराः, दिव्यमाल्यविभूषिताः, सुवर्णतोरणशोभिताः वानराः रक्षन्ति स्म। सुमित्रानन्दनः, महाबलः, तं रम्यं सुग्रीवगृहं निर्बाधेन प्रविवेश, यथा महाघनं सूर्यः प्रविश्येत्। स धर्मात्मा सप्त परिखाः, यानासनसमृद्धाः, दृष्ट्वा, तत्रान्तः विशालं, सुप्रतिरक्षितं अन्तःपुरं अपश्यत्। तत्र सर्वत्र सुवर्णरजतशय्याः, उत्तमासनानि, रत्नच्छदनानि च आसन्। प्रविशन् सः, सततम् एव, तन्त्रीस्वरसमन्वितं, ताललयसमन्वितं मधुरं निनादं शृणोति स्म। सुग्रीवस्य तत्र गृहं प्रविश्य, लक्ष्मणः नानारूपाभिः, रूपयौवनदर्पिताभिः, रम्याभिः स्त्रीभिः सहितं ददर्श।