महानुभावः सुग्रीवः, पुत्रबन्धुभिः सहितः, शीघ्रं गत्वा तस्य (लक्ष्मणस्य) शिरसा प्रणम्य तं तस्य क्रोधं शमयेत् इति महात्मानं राजानं मन्त्रिणः सान्त्वयन्ति स्म। यथा रामः धर्मात्मा तथा त्वमपि निश्चयं कुरु राजन्, प्रतिज्ञायाः पालनं कुरु, स्वधर्मे स्थितः भव इति च तं स्मारयन्ति स्म। शृणु श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे किष्किन्धाकाण्डे द्वात्रिंशत्तमः सर्गः इति सूच्यते। तत्राङ्गदस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीवः मन्त्रिभिः सहितः, लक्ष्मणस्य कोपं श्रुत्वा, आसनात् उत्थाय, स्थितचित्तः अभवत्। सः तत्र स्थितान् मन्त्रिणः, यथायोग्यं गुरुलाघवं विचार्य, सम्बोधितवान्। अहं न किञ्चिद् अप्रमाणं वदामि, नापि किञ्चित् कृतवान् असंयतम्; तथापि राघवभ्राता लक्ष्मणः क्रुद्धः—कस्मात् इति विचिन्तयामि। मम शत्रवः, नित्यं च सतर्काः, लक्ष्मणस्य कर्णे दोषान् निहितवन्तः स्युः, ये मयि न सन्ति। अतः, यथायथं यथाशास्त्रं च, अस्य विषये निर्णयः सूक्ष्मतया कर्तव्यः इति सः अवदत्। नूनं न मम लक्ष्मणात् न राघवात् च भीः अस्ति; तथापि मित्रेण, निरपराधेनापि, कोपः जायते चेत्, चिन्ता जायते। मित्रलाभः सहजः, मित्ररक्षणं कठिनम्; मनसां चपलत्वात्, स्वल्पेनापि स्नेहविच्छेदः भवति। अतः रामस्य महात्मनः कारणेन अहं चिन्तितः अस्मि; यत् सः मम कृते यद् उपकारं कृतवान्, तस्य प्रतिकर्तुं न शक्नोमि। एवमुक्ते सुग्रीवेण, हनुमान् कपिसत्तमः, स्वमतिं मन्त्रिषु व्याहरत्। न तव आश्चर्यं, कपिसैन्यपतये, यत् त्वं कृतं उपकारं न विस्मरसि। वीर्यशालिना राघवेण, भीतिं परित्यज्य, तव कृते वालिः, इन्द्रसमबलः, निहतः। नूनं स्नेहात् राघवः क्रुद्धः—न संशयः; सः स्वभ्रातरं लक्ष्मणं, यशोवृद्धिं, प्रेषितवान्। त्वं, कालज्ञेषु श्रेष्ठः, कालं न पश्यसि; शरत्कालः आरब्धः, कृष्णसप्तच्छदपुष्पितः। व्योम विशुद्धग्रहतारकम्, मेघविनिर्मुक्तम्, सर्वदिक् प्रकाशमाना, सरित्सरोवराणि च निर्मलानि। कर्तव्यकालः आगतः, कपिवर, त्वं न जानासि; स्पष्टं लक्ष्मणः तव प्रमादात् आगतः। राघवस्य परपीडितस्य, भार्याहरणदुःखस्य, कठोराणि वचनानि त्वया सह्यानीति। अपराधिनः अन्यत् उपायं न पश्यामि, हस्तयुग्मं कृत्वा लक्ष्मणस्य क्षमां याचितुम्। राज्ञः हिताय नियुक्तैः मन्त्रिभिः उपदेष्टव्यम्; अतः निर्भयः, अनपृष्ट्वा अपि, अहं वदामि। यदा राघवः, समर्थः च कोपितः, धनुः उद्यमयति, तदा सः सर्वं जगत्—देवान्, दानवान्, गन्धर्वांश्च—वशे स्थापयितुं शक्तः। यः प्रसीदित्वा पुनः कोपितुं शक्यते, सः न कोपनीयः—विशेषतः कृतज्ञेन। अतः त्वं, पुत्रमित्रैः सहितः, शिरसा प्रणम्य तस्मै, पत्न्याः पतिसेवावत्, स्वसीम्नि स्थित्वा राज्ञः कर्तव्यं कुरु। कपिराज, न त्वया, मनसापि, रामस्य वा तस्य भ्रातुः आज्ञा अवज्ञेया; त्वं द्रक्ष्यसि शीघ्रं मानुषं तेजः अस्य राघवस्य, येन सः इन्द्रसमप्रभः इति। शृणु श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे किष्किन्धाकाण्डे त्रयस्त्रिंशत्तमः सर्गः इति। ततो लक्ष्मणः, रिपुसैन्यविनाशनः, रामस्य आज्ञया, किष्किन्धायाः रम्यं गुहां प्रविवेश। तत्र द्वारे वानराः, महाकायबलसम्पन्नाः, स्थिताः आसन्; लक्ष्मणं दृष्ट्वा सर्वे अञ्जलिं कृत्वा तस्थुः। दशरथात्मजं सश्वासम्, रोषयुक्तं दृष्ट्वा, वानराः भयभीताः, समीपं न जग्मुः। सः तां गुहां ददर्श—रत्नमयां, दिव्यां, पुष्पोद्यानविभूषिताम्, रम्यां, रत्नैः पूर्णां। तत्र मन्दिराणि, प्रासादाः, नानाविधानि रत्नानि, कामद्रुमैः शोभितानि च दृष्टवान्। सः वानरैः, देवगन्धर्वसुतैः, कामरूपिभिः, दिव्यमाल्याम्बरधारिभिः, रम्यैः, शोभितां तां गुहां अपश्यत्। चन्दनागुरुतगरसुगन्धिभिः, मधुसुराभिः, पुष्पगन्धैः च, तस्याः महामार्गाः सुरभयः आसन्। सः तत्र, विंध्यमेरुसदृशान्, बहुप्रासादान्, शुद्धसरित्स्रोतांसि च ददर्श। सः अङ्गदस्य, मैन्दस्य, द्विविदस्य, गवयस्य, गवाक्षस्य, गजस्य, शरभस्य च रम्यगृहाणि अपश्यत्। विद्युन्मालिनः, सम्पातेश्च, सूर्याक्षस्य, हनूमतः, वीरबाहोः, सुबाहोः, नलस्य च गृहाणि दृष्टवान्। तथा कुमुदस्य, सुṣeणस्य, तारस्य, जाम्बवतः, दधिवक्त्रस्य, नीलस्य, सुपाटलस्य, सुनेत्रस्य च गृहाणि अपश्यत्। लक्ष्मणः तेषां महाकपिसेनापतिनां मुख्यगृहाणि राजमार्गे शोभमानानि ददर्श। तानि मेघश्वेतानि, माल्यगन्धीनि, धनधान्यसम्पन्नानि, रम्यनार्यावृतानि च आसन्। श्वेतगिरिणा परिवृतं, दुर्गमं, महेन्द्रभवनसदृशं, रम्यम्, कपिराजस्य गृहं दृष्टवान्।