सः क्रोधेन दीप्तनेत्रः कपिद्वारि स्थितः, वीर्यशाली, दृष्टीमात्रेण कपीन् दहन्निव प्रतीयते, हे कपिराज। त्वं च महाबाहो, पुत्रबान्धवसमन्वितः शीघ्रं गत्वा तस्य शिरसा प्रणम, यथा तस्य क्रोधोऽद्य शमं याति। यथा रामो धर्मात्मा तथैव त्वमपि निश्चयं कृत्वा, प्रतिज्ञायामविचलः स्वधर्मे स्थितः स्यात्। शृणु, श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे किष्किन्धाकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः प्रवर्तते। अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवः मन्त्रिभिः सह, लक्ष्मणस्य क्रोधं निशम्य, समाहितचित्तः स्वासनात् उत्थितः। स स्थितिं गुरुलाघवं च विचिन्त्य, मन्त्रकुशलान् मन्त्रिणः समुपविश्य, तान् सम्बोधितवान्। अहं नापराधं किञ्चिदुक्तवान्, नापि कुर्वन्, तथापि लक्ष्मणः राघवस्य अनुजः कुपितः—किमर्थमिति मम मनसि चिन्तनम्। मम शत्रवः, अनिशम् उपद्रुताः, लक्ष्मणस्य कर्णे दोषान् न्यवेदयन्, ये मयि न सन्ति। अतः, यथायोग्यं यथामति च, अस्य कार्यस्य निर्णयो विचक्षणैः सम्यक् कर्तव्यः। न खलु लक्ष्मणात् वा राघवात् वा भीरुत्वं मयि, किन्तु मित्रेण, निरपराधेनापि, क्रोधे समुत्पन्ने, सदा चिन्ता जायते। मित्रं सम्पादयितुं सुकरं, तस्य स्थैर्यं तु दुर्लभम्; मनसां चञ्चलत्वात्, स्नेहः लघुतरकृतेऽपि भङ्गमुपैति। अतः रामस्य महात्मनः कृते चिन्ता मम, यद् यद् सः मम हितं कृतवान्, तस्य प्रतिकारः मयि न शक्यः। एवमुक्त्वा सुग्रीवेण, कपिसत्तमः हनुमान् मन्त्रिभिः मध्ये स्वमतं न्यवेदयत्। न खलु आश्चर्यं, हे कपिसैन्यपतिः, यत् त्वं स्वहितं महत्तरं न विस्मरसि। वीर्यशालिना राघवेण, भीतिं परित्यज्य, तव कृते वाली, इन्द्रसमः पराक्रमे, हतः। नूनं स्नेहात् राघवः कुपितः, नात्र संशयः; सः स्वभ्रातरं लक्ष्मणं, श्रीवृद्धिकरं, प्रेषितवान्। त्वं तु प्रमत्तः, कालज्ञेषु श्रेष्ठः सन्, न कालमवेक्षसे; शरदृतुः प्रवृत्तः, तमालपुष्पिताः सप्तच्छदाः दृश्यन्ते। व्याप्तमाकाशं निर्मलग्रहतारकम्, मेघानाम् अभावः, दिशः प्रकाशमानाः, सरित्सरोवराणि च विशुद्धानि। कर्तव्यकालः प्राप्तः, हे कपिश्रेष्ठ; त्वं तु न अवबुध्यसे, लक्ष्मणः च तव प्रमादात् अत्रागतः इति स्पष्टरूपेण दृश्यते। परपीडितस्य महात्मनः राघवस्य, भार्याहरणदुःखेन क्लान्तस्य, तेन उक्तानि कठोराणि वचनानि त्वया सह्यानी। अपराधिनः अन्यत् उपायं न पश्यामि, यः सः कृताञ्जलिः लक्ष्मणं प्रार्थयेत् क्षमां। राज्ञा अपि नियुक्तमन्त्रिभिः स्वहिताय उपदेष्टव्यम्; अतः भीतिं परित्यज्य, अहम् अपि अनन्यः सन्, वचनानि ब्रवीमि। राघवः समर्थः च कुपितः च धनुषि समुत्थिते, त्रैलोक्यं देवान् असुरान् गन्धर्वांश्च वशे स्थापयितुं समर्थः। यो विनीतः सन् प्रशमितः, पुनः कुप्येत, सः न कदापि कुप्यः, विशेषतः कृतज्ञेन। अतः त्वं पुत्रमित्रैः सह तस्य शिरसा प्रणम, राज्ञः पत्न्याः इव स्वसीमायामेव स्थितः भव। हे कपिराज, रामस्य वा लक्ष्मणस्य वा आज्ञां चित्तेऽपि न अवमान्याः; त्वं शीघ्रं तस्य मानुषं तेजः अवबुध्यसे, यः इन्द्रतेजसा समन्वितः। शृणु, श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे किष्किन्धाकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः प्रवर्तते। ततः शत्रुसैन्यनाशनः लक्ष्मणः, रामस्य आज्ञया, किष्किन्धायाः रम्यं गुहां प्रविवेश। तत्र द्वारे कपयः स्थूलपराक्रमिणः स्थिताः; लक्ष्मणदर्शनात् सर्वे कृताञ्जलयः स्थिताः। दशरथात्मजस्य वेगेन श्वसन्तं क्रुद्धं च दृष्ट्वा, कपयः भयभीताः, तं नाभिसमेत्य तस्थुः। सः तां दिव्यरत्नभूषितां गुहां, पुष्पवाटिकायुक्तां, मनोहरां, रत्नैः पूरितां च अपश्यत्। सा प्रासादैः मन्दिरैः च संकुला, नानाविधरत्नविभूषिता, कामद्रुमैः शोभिता। तत्र देवगन्धर्वसुतैः रूपिणः कपिभिः, दिव्यमाल्यवस्त्रधारिभिः, रम्यैः भूषिता। चन्दनागुरुपद्मगन्धयुक्ता, विशालमार्गा मधुमदु सुरभिणा पूरिता। राघवः तत्र बहुप्रासादान्, विन्ध्यमेरुसमान्, निर्मलसरित्स्रोतांसि च ददर्श। अङ्गद, मैन्द, द्विविद, गवय, गवाक्ष, गज, शरभ—एतेषां शोभनानि गृहाणि अपश्यत्। विद्युन्मालि, सम्पाति, सूर्याक्ष, हनुमान्, वीरबाहु, सुबाहु, नल—एतेषां च गृहाणि ददर्श। तथैव कुमुद, सुशेष, तारा, जाम्बवत्, दधिवक्त्र, नील, सुपाटल, सुनेत्र—एतेषां मुख्यगृहाणि राजमार्गेण विलसन्ति। तानि मेघपाण्डुरसदृशानि, माल्यगन्धयुक्तानि, धनधान्यसमृद्धानि, रमणीयस्त्रीशोभितानि बभासिरे।