राजन्, एषः तव पुत्रः अङ्गदः, तारायाः प्रियतमः, लक्ष्मणेन शीघ्रं त्वत्समीपं प्रेषितः। स वीरः, क्रोधदग्धनेत्रः, द्वारि स्थितः, इव दृष्ट्या वानरान् दहन् तिष्ठति, हे वानरराज। अतः त्वं, महाबाहो, पुत्रबन्धुभिः सह शीघ्रं गत्वा तस्य पादौ नमस्कुरु, यथा अद्य तस्य क्रोधः शमं याति। रामस्य धर्मिष्ठत्वं यथा, तथा त्वमपि दृढनिश्चयः सन् प्रतिज्ञां पालय, कर्तव्ये स्थितः भव। इदानीं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे किष्किन्धाकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः शृणु। अङ्गदस्य वचनानि श्रुत्वा, लक्ष्मणस्य क्रोधं ज्ञात्वा, सुग्रीवः मन्त्रिभिः सह स्थित्वा, सम्यग्विचार्य, उपविष्टः उत्थाय, तान् मन्त्रिणः अभ्यभाषत। स स्थितिम् गुरुलघुत्वेन विचिन्त्य, मन्त्रकुशलः, विचारनिपुणः, उपदेशविद्, तान् उवाच—"नाहं किञ्चिद् अवाच्यम् उक्तवान्, नापि किञ्चिद् अकुर्वम्; तथापि लक्ष्मणः, राघवस्य भ्राता, किमर्थं क्रुद्धः, इति चिन्तयामि। नूनं मम शत्रवः, सततं चोद्यमानाः, लक्ष्मणं राघवस्य अनुजं, मयि नासितदोषम् इति श्रावितवन्तः। अतः, यथायोग्यं यथाशक्ति च, अस्य स्थितेः निर्णयः सूक्ष्मतया विवेचनीयः। न मे लक्ष्मणात् नापि राघवात् भयम्; किन्तु मित्रेण अकारणक्रुद्धेनोत्थिते सदा चिंता जायते। मित्रलाभः तु सुलभः, रक्षणं तु दुर्लभम्; चञ्चलचित्तत्वात्, क्षुद्रकारणादपि स्नेहः विकलः भवति। तस्मात् रामात् महात्मनः कारणात् अहं व्याकुलः अस्मि; स यन्मम हितं कृतवान्, तस्य प्रतिकारः मया न शक्यते कर्तुम्।" एवं सुग्रीवेण उक्ते, हनूमान् वानरश्रेष्ठः, मन्त्रिभिः मध्ये स्वमतं न्यवेदयत्—"हे वानरपुङ्गव, यत् त्वं कृतोपकारम् अविस्मरन्, तत्र न विस्मयः। राघवेण वीर्यशालिना, भयम् उत्सृज्य, तव हेतोः, वज्रसमदण्डेन वलिना निहतः। नूनं स्नेहात् राघवः क्रुद्धः—नात्र संशयः; स लक्ष्मणं, यशःवर्धनं, प्रेषितवान्। त्वं तु प्रमत्तः, कालं न वेत्सि, कालवितां श्रेष्ठ, शरत्कालः आरब्धः, सप्रसूतसप्तच्छदद्रुमः। निःशब्दमण्डलम्, निर्मलनक्षत्रग्रहम्, मेघरहितम्, सर्वदिक् प्रकाशमानः, नद्यः सरांसि च निर्मलानि। कर्तव्यकालः प्राप्तः, हे वानरश्रेष्ठ; त्वं तु न बुध्यसे, लक्ष्मणः च तव प्रमादात् अत्र आगतः। राघवस्य, दुःखितस्य, भार्याहरणपीडितस्य, कठोरवचनानि त्वया सह्यानी। अपराधिनः अन्यत् न पश्यामि, यत् सः कृताञ्जलिः लक्ष्मणं क्षमां याचेत। राजा मन्त्रिणा हितार्थं निश्चितः स्यात्; अतः निर्भयः, अप्रष्टः अपि, एतद् वदामि। राघवः समर्थः क्रुद्धः धनुः समारुह्य, समस्तं जगत्—देवान् दानवान् गन्धर्वांश्च—वशे स्थापयेत्। यः प्रसाद्य पुनः क्रोधयेत्, स न योग्यः क्रोधयितुं—विशेषतः कृतज्ञेन। अतः त्वं, पुत्रमित्रैः सह, तस्य पादौ नतशिराः वन्दस्व; पत्नी यथा पतिसंयुक्ता, एवं त्वं राज्ञः मर्यादां पालय। हे वानरराज, रामस्य भ्रातुः वा आज्ञां मनसा अपि न लङ्घयेत; त्वं शीघ्रं राघवस्य मानुषबलं ज्ञास्यसि, यस्य तेजः इन्द्रतुल्यम्।" अथ श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे किष्किन्धाकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः शृणु। तदा रामाज्ञया लक्ष्मणः, रिपुशार्ङ्गारि, सुन्दरां किष्किन्धागुहां प्रविवेश। तत्र द्वारि, महाबलपराक्रान्ताः वानराः स्थिताः; लक्ष्मणं दृष्ट्वा, सर्वे कृताञ्जलयः तस्थुः। दशरथात्मजं सश्वसितम्, क्रुद्धं च दृष्ट्वा, वानराः भयभीताः, तं नाभिसंसृपत्। स तां महागुहां ददर्श—रत्नमयां, दिव्यां, पुष्पवनोपेतां, रम्यां, रत्नैः पूरिताम्। तत्र मन्दिराणि प्रासादाः च, नानारत्नविभूषिताः, कामद्रुमैः शोभिताः, पुष्पसंपन्नाः। तां देवगन्धर्वसुतैः, कामरूपिभिः, दिव्यमाल्यवस्त्रधारिभिः, रम्यदर्शनैः वानरैः शोभितां ददर्श। चन्दनागुरुपद्मगन्धयुक्तां, मधुमधुवासितमहापथाम्। तत्र राघवः, विन्ध्यमेरुसदृशान् बहुप्रासादान्, निर्मलसरित्स्रोतांसि च ददर्श। अङ्गद, मैन्द, द्विविद, गवय, गवाक्ष, गज, शरभ—एतेषां शोभनानि गृहाणि अपश्यत्। विद्युन्मालि, सम्पाति, सूर्याक्ष, हनुमान्, वीरबाहु, सुबाहु, नल—एतेषां च। कुमुद, सुसेन, तारा, जाम्बवत्, दधिवक्त्र, नील, सुपाटल, सुनेत्र—एतेषां च गृहाणि लक्ष्मणः ददर्श। एवं स राजमार्गे तेषां महाबलिनां वानरमुख्यानां मुख्यगृहाणि, सर्वाणि शोभनानि, लक्ष्मणः अपश्यत्।