लक्ष्मणस्य महाप्रवाहनिनादसदृशं भीमस्वनं वज्रनिस्वनदीप्तिसमं च स्वरं श्रुत्वा, तत्र स्थिताः कपयः तस्य समीपे सिंहनादं समुच्चैरुत्सृज्य समागताः। तेन महता शब्देन प्रमत्तः कपिः, मदविक्षिप्तनेत्रः, माल्याभरणविभूषितः, त्वरितः समुपबुद्धः। तदा अङ्गदवचनश्रवणात् तस्यागमनेन च, कपिराजस्य द्वौ मन्त्रिणौ, रूपेण च कीर्तिमन्तौ, समागतौ। तौ प्लक्षप्रभावौ धर्मार्थविशारदौ मन्त्रिणौ, लक्ष्मणं विविधार्थोपदेशाय समागतं विज्ञापयामासतुः। तौ सुग्रीवं मृदुवाक्यैः प्रशम्य, उपविष्टौ तस्य समीपे पार्षदवत्, इन्द्रस्य मरुतः इव तदनु। तत्र रामलक्ष्मणौ सत्यम् अनुव्रज्य महातेजस्विनौ, मानुषरूपधारिणौ अपि, राज्यस्य योग्यान्, राज्यप्रदातारौ च। तयोः एकः, धनुर्धरः लक्ष्मणः, द्वारे स्थितः, यस्य समीपे कपयः भीताः, शब्दं कर्तुं न शेकुः। एष लक्ष्मणः, राघवस्य भ्राता, वाक्यकुशलः, कृत्ये दृढनिश्चयः, रामस्य आज्ञया अत्र आगतः। अयं च तव पुत्रः, हे राजन्, तारायाः प्रियः अङ्गदः, लक्ष्मणेन शीघ्रं प्रेषितः, हे दोषरहित। स क्रोधदीप्तनेत्रः द्वारे स्थितः, वीर्यवान्, कपीन् दृष्ट्या दहन्निव, हे कपिराज। त्वं च, महाबाहो, पुत्रबन्धुभिः सह शीघ्रं गत्वा तस्य शिरसा वन्दनं कुरु, यथा तस्य क्रोधः अद्य शमं यायात्। यथा रामः धर्मिष्ठः, तथा त्वं अपि, हे राजन्, निश्चयपूर्वकं वर्तस्व; प्रतिज्ञां सत्यान्न चालय। शृणु शुभे वाल्मीकि-रामायणे किष्किन्धाकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः। अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा, लक्ष्मणस्य क्रोधमाकर्ण्य, सुग्रीवः मन्त्रिभिः सह उपविष्टः, संयतः, आसनात् उत्थितः। तदा स विचार्य कार्यस्य गुरुलाघवं, मन्त्रकुशलान् मन्त्रिणः समभाषत। न अहं किञ्चित् मिथ्या उक्तवान्, न च किञ्चित् दुष्कृतम् अकरवम्; तर्हि लक्ष्मणः राघवस्य अनुजः क्रुद्धः, किमर्थम् इति विचिन्त्यते। मम शत्रवः, यः सततं प्रबुद्धाः, ते एव नूनं लक्ष्मणं राघवस्य अनुजं, मयि न सञ्जातदोषे, किञ्चित् श्रावितवन्तः। अत्र, स्वमतिपूर्वकं, यथान्यायम्, कार्यस्य निर्णयः सूक्ष्मतया विचिन्तनीयः। न खलु मम लक्ष्मणात् वा राघवात् वा भीः, किन्तु मित्रस्य निरपराधस्यापि कोपसमुत्थानः सदा चिन्ताजनकः। मित्रं सुलभम्, तस्य स्थैर्यं दुर्लभम्; चञ्चलचित्तत्वात्, अल्पकारणेन अपि स्नेहविच्छेदः जायते। अतः रामस्य महात्मनः कारणात् अहं चिन्तितः; तेन कृतं उपकारं अहं प्रतिदातुं न समर्थः। एवं उक्ते सुग्रीवेण, हनूमान् कपिश्रेष्ठः, मन्त्रिणां मध्ये स्वयुक्तिम् अवदत्। न खलु, हे कपिसैन्यपतिः, त्वया कृतं उपकारं विस्मर्तुम् उचितम्। वीर्यशालिना राघवेण, त्वदर्थं, भीतः विहाय, वलिः इन्द्रसमः विक्रमे, हतः। नूनं स्नेहात् राघवः क्रुद्धः, न संशयः; स एव भ्रातरं लक्ष्मणं, सौमित्रिं, प्रेषितवान्। त्वं प्रमत्तः कालमविज्ञाय, कालज्ञेषु श्रेष्ठः, न वेत्सि; शरत्कालः आरब्धः, तमालपुष्पितः। आकाशः निर्मलः, शुद्धग्रहतारकः, मेघाः अपगतानि; दिशः प्रकाशन्ते, नदीसरोवराणि अपि। कृत्यकालः आगतः, हे कपिश्रेष्ठ; त्वं न जानासि, स्पष्टं च लक्ष्मणः प्रमादात् अत्र आगतः। अन्यस्य कठोरवचनानि, तेन महात्मना राघवेण, यस्य भार्या हृता, दुःखितेन, त्वया सहनीयानि। दोषकृतः, अन्यत् न पश्यामि, युक्तम्, कृताञ्जलिः लक्ष्मणस्य क्षमां याचितुम्। राज्ञा मन्त्रिणः हिताय नियुक्ताः स्युः; अतः भीमपि, अनपृष्टः अपि, एतानि वचनानि ब्रवीमि। राघवः, समर्थः च क्रुद्धः, धनुः उत्थापयन्, देवासुरगन्धर्वान् अपि जगत् वशं नेतुम् अर्हति। यः प्रसादितः पुनः क्रुध्येत्, स न प्रेरणीयः; विशेषतः, कृतज्ञेन, पूर्वोपकारस्मरणशीलः। अतः त्वं, पुत्रमित्रैः सह, शिरसा प्रणम्य, राज्ञः मर्यादायाम् स्थित्वा, पत्न्याः पतिसेवावद्, वर्तस्व। रामस्य वा लक्ष्मणस्य वा आज्ञा, चिन्तया अपि, त्वया न लङ्घनीया; मनसि शीघ्रं राघवस्य मानुषबलं वेत्स्यसि, यस्य तेजः इन्द्रसमानम्। शृणु शुभे वाल्मीकि-रामायणे किष्किन्धाकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः। ततः लक्ष्मणः, रिपुसैन्यविनाशनः, उपदिष्टः सन्, रामस्य आज्ञया शोभनां किष्किन्धाम् गुहां प्रविवेश। तत्र द्वारे महाकायबलसम्पन्नाः कपयः स्थिताः; लक्ष्मणं दृष्ट्वा, सर्वे कृताञ्जलयः तस्थुः। दशरथात्मजं दीर्घश्वासिनं क्रुद्धं च दृष्ट्वा, कपयः भीताः, तं परिवेष्टुं न शेकुः। स तां गुहां ददर्श, रत्नैः विभूषिताम्, दिव्यां, पुष्पितोद्यानां, रम्यां, रत्नसमाकुलाम्।