ततः लक्ष्मणं दृष्ट्वा वानराः भयाकुलचित्ताः तं प्रसादयितुम् उत्सुकाः महान् निनादं कृत्वा समवर्तन्त। लक्ष्मणस्य गर्जनं महाप्रवाहसदृशं तस्य स्वरः वज्रनिस्स्वनवत् आसीत्। तस्य समीपे वानराः सिंहनादं समुच्चैर् अक्रन्दन्। तेन महानादेन प्रमत्तः वानरः मदात् रक्तलोचनः, मणिमुक्ताग्रथितमाल्याभरणविभूषितः, सञ्जातबोधः अभवत्। तदनन्तरं अङ्गदस्य वचनं श्रुत्वा तस्य आगमनं च ज्ञात्वा, वानरराजस्य शुभदर्शनौ, प्रशस्तौ मन्त्रिणौ, प्लक्षः प्रभावः च, समागतौ। प्लक्षः प्रभावः च अर्थधर्मकुशलौ मन्त्रिणौ, विविधार्थवाचि लक्ष्मणं आगतम् उपगम्य तं ज्ञापयामासतुः। तौ सुग्रीवं सान्त्वयित्वा, यथायोग्यं वाक्यं प्रयुक्त्वा, तस्य समीपे उपविशतुः, यथा मरुतः इन्द्रस्य समीपे उपविशतः। तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ सत्यनिष्ठौ महायशस्विनौ, मानुषरूपधारिणौ, राज्यदानयोग्यौ च। तयोः एकः द्वारि धनुर्धरः लक्ष्मणः स्थितः, यस्य भीताः वानराः शब्दं कर्तुं न शशकुः। एषः लक्ष्मणः, राघवस्य भ्राता, वाक्यकुशलः, कृत्यनिश्चयः, रामस्य आज्ञया आगतः। अयं तु तव पुत्रः, हे राजन्, अङ्गदः, ताराप्रियः, लक्ष्मणेन शीघ्रम् प्रेषितः, हे दोषरहित। स क्रोधदीप्तनेत्रः द्वारि स्थितः, वानरान् दृष्ट्या दहन् इव, हे वानरराज। त्वं पुत्रसहितः स्वजनैः सह शीघ्रं गत्वा तस्मै शिरः प्रणम, यथा तस्य क्रोधः अद्य शमं यातु। यथा रामः धर्मिष्ठः, तथा त्वं निश्चयेन आचर, प्रतिज्ञां पालय, धर्मे स्थितः भव। इदानीं श्रीमद् वाल्मीकि-रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः श्रोतव्यः। अङ्गदस्य वचनं श्रुत्वा, सुग्रीवः मन्त्रिणः सहितः, लक्ष्मणस्य क्रोधं श्रुत्वा, धैर्येण आसनात् उत्तस्थत्। कार्यस्य गौरवं लाघवं च विचिन्त्य, मन्त्रकुशलान्, परामर्शविद्, उपदेशकौशलान् मन्त्रिणः सम्बोधयामास। "नाहं किञ्चित् दुष्टं उक्तवान्, नापि किञ्चित् दुष्टं कृतवान्; तथापि लक्ष्मणः राघवस्य भ्राता क्रुद्धः—किमर्थम् इति चिन्तयामि। मम शत्रवः सततं सावधानाः, ते लक्ष्मणं राघवस्य अनुजं मम दोषान् अनुत्पन्नान् श्रावितवन्तः। अतः, यथायोग्यं, यथाविधि, कार्यस्य निर्णयः सूक्ष्मतया विज्ञेयः। नूनं लक्ष्मणस्य वा राघवस्य वा भयं नास्ति; तथापि मित्रस्य अकारणक्रोधः सदा चिन्ता जनयति। मित्रं कर्तुं सुकरम्, तु तं धारयितुं कठिनम्; चित्तस्य चञ्चलत्वात्, स्नेहः लघुतरस्य कारणस्य नाश्यते। अतः रामात् महात्मनः कारणात् मे चिन्ता; तेन कृतं उपकारं पुनः प्रतिपादयितुं न शक्यते।" एवं सुग्रीवस्य वचनं श्रुत्वा, हनुमान् वानरश्रेष्ठः, वानरमन्त्रिणां मध्ये स्वमतं व्याहरत्—"न विस्मयः, हे वानरसमूहाधिप, यत् त्वं कृतं उपकारं न विस्मरति। वीर्यवान् राघवः, भयमपाकृत्य, तव कृते, वलिं इन्द्रसमः वीर्ये, हत्वा तव सहाय्यं कृतवान्। नूनं, स्नेहात् राघवः क्रुद्धः—न संशयः; तेन भ्राता लक्ष्मणः, सौभाग्यवर्धनः, प्रेषितः। त्वं प्रमत्तः कालं न वेदसि, हे कालविदां श्रेष्ठ; शरदृतुः आरभ्यते, सप्तच्छदवृक्षाः विकसन्ति। आकाशः निर्मलः, ग्रहताराः शुद्धाः, मेघाः लीनाः; दिशः प्रकाशन्ते, नद्यः सरांसि च। कार्यकालः आगतः, हे वानरश्रेष्ठ; त्वं न वेदसि, लक्ष्मणः तव प्रमादात् इह आगतः। परस्य कठोरवचनं, महात्मनः राघवस्य, यस्य पत्नी हृतापि, दुःखितस्य, त्वया सहनं युक्तम्। अपराधिनः अन्यत् न पश्यामि, किं तु, अञ्जलिं कृत्वा, लक्ष्मणस्य क्षमायाः याचनम्। राजा निश्चितरूपेण नियुक्तमन्त्रिभिः हिताय उपदिश्यः; अतः, भयम् परित्यज्य, अप्रष्टः अपि, एतानि वचनानि वदामि। राघवः समर्थः क्रुद्धः धनुः उत्थापयति चेत्, सर्वं जगत्, देवदानवगन्धर्वान् अपि, वशं नेतुम् शक्नोति। यः प्रसादितः पुनः क्रुद्धः भवति, सः न प्रकोपनीयः—विशेषतः यः कृतज्ञः सः। अतः, शिरः प्रणम, पुत्रमित्रैः सह; यथावत् राज्ये स्थितः भव, यथा पत्नी पतिसंनियता। हे वानरराज, रामस्य वा भ्रातुः आज्ञा तव मनसा अपि न अवज्ञेयम्; शीघ्रं तव मनः मानवस्य राघवस्य बलं ज्ञास्यति, यस्य तेजः इन्द्रस्य सदृशम्।" इदानीं श्रीमद् वाल्मीकि-रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः श्रोतव्यः। ततः लक्ष्मणः, शत्रुसैन्यविनाशकः, उपदिष्टः, रामस्य आज्ञया किष्किन्धायाः रम्यं गुहां प्रविष्टवान्। तत्र द्वारि महान् वानराः स्थिताः, लक्ष्मणं दृष्ट्वा सर्वे अञ्जलिं कृत्वा स्थिताः। दशरथनन्दनं क्रुद्धं गम्भीरश्वासं च दृष्ट्वा, वानराः भयभीताः अभवन्, तं परिवेष्टुं न शशकुः। एवं वाल्मीकि-रामायणस्य किष्किन्धाकाण्डस्य एते श्लोकाः एकीकृत्य, वानरराजस्य, लक्ष्मणस्य, रामस्य च परस्परस्य भावाः, सन्तापः, उपदेशः, तथा किष्किन्धायाः गुहायां लक्ष्मणस्य आगमनम् इति सर्वं सुस्पष्टं सञ्जातम्।