तदा स कपिः निद्रया च श्रमेण च संवृतः न जागार, मदेन च काममोहितः सन्। अथ लक्ष्मणदर्शनात् कपयः भीतिभयाविष्टचित्ताः सन्तः सान्त्वनाय शब्दं महान्तं चक्रुः। लक्ष्मणस्य तु महाप्रवाहसमस्वनं वज्राशनिसमस्वरं च दृष्ट्वा, सर्वे कपयः तस्य समीपे सिंहनादं प्रचक्रुः। तेन महता शब्देन बोधितः स कपिः मदमत्तनेत्रः, मण्डितमालाभरणः, सन् सञ्ज्ञां प्राप्तवान्। ततः अङ्गदवचनश्रवणेन च तस्य आगमनेन च, स कपिराजस्य द्वौ मन्त्रिणौ, रूपेण च कीर्तिमन्तौ, समागतौ। तौ मन्त्रिणौ — प्लक्षः प्रभावश्च — अर्थधर्मविशारदौ, लक्ष्मणं विविधकार्यार्थं आगतम्, विज्ञापयामासताम्। सुग्रीवं च सुयुक्तैः वाक्यैः सान्त्वयित्वा, तस्य समीपे उपविशताम्, यथा मरुतः इन्द्रस्य समीपे तिष्ठन्ति। तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ सत्यपरायणौ महायशस्विनौ, मानुषं रूपं गृहीत्वापि राज्ययोग्यौ राज्यप्रदायिनौ च। तयोः एकः धनुः गृहीत्वा द्वारि तिष्ठति — लक्ष्मणः — यस्य भयात् कपयः कम्पमानाः न शब्दमपि कर्तुं शेकुः। एषः लक्ष्मणः, राघवस्य भ्राता, वाक्यकुशलः, कृत्यनिश्चयवान्, रामस्य आज्ञया अत्र प्राप्तः। अयम् अपि तव पुत्रः, हे राजन्, तारायाः प्रियः अङ्गदः, लक्ष्मणेन शीघ्रं तव समीपं प्रेषितः, हे निर्दोष। सः क्रोधदीप्तनेत्रः द्वारि तिष्ठति, पराक्रमी, कपीन् दृष्ट्या दग्धुमिव, हे कपिराज। त्वं च, महाबाहो, स्वपुत्रबान्धवैः सह शीघ्रं गत्वा तस्य शिरसा वन्दनं कुरु, येन तस्य क्रोधः अद्य शमं यातु। यथा रामो धर्मात्मा, तथा त्वमपि, निश्चयं कृत्वा, प्रतिज्ञां पालय, धर्मे स्थिय। शृणु श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे किष्किन्धाकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः। अङ्गदस्य वचनं श्रुत्वा, सुग्रीवः मन्त्रिभिः सहितः, लक्ष्मणस्य क्रोधश्रवणात्, आसनात् उत्थाय, स्थितचित्तः। सः, कार्यस्य गुरुलघुता विचिन्त्य, मन्त्रकुशलान् मन्त्रिणः, समुपविष्टान्, इदं उवाच। न मया किञ्चित् अन्यायम् उक्तं, नापि किञ्चित् कृतम्; तथापि लक्ष्मणः, राघवस्य अनुजः, क्रुद्धः — किमर्थम् इति विचिन्तयामि। नूनम्, मम शत्रवः, सततं जाग्रतः, लक्ष्मणं राघवस्य अनुजं, मम दोषान् अनुत्पन्नान्, श्रावितवन्तः। अतः, यथायोग्यं यथाशास्त्रं च, कार्यस्य निर्णयः सूक्ष्मतया विचार्यः। न हि मम लक्ष्मणात् वा राघवात् वा भीरुत्वं, किन्तु मित्रस्य निरपराधस्यापि कोपसम्भवः सदा चिन्तां जनयति। मित्रं कर्तुं सुकरं, धारयितुं तु दुष्करं; मनसां चपलत्वात्, स्वल्पेनापि स्नेहच्छेदः भवति। अतः रामस्य, महात्मनः, कारणात् अहं सन्तप्तः; सः यत् उपकारं मयि कृतवान्, तस्य प्रतिकर्तुं न शक्नोमि। एवम् उक्ते सुग्रीवे, हनूमान् कपिसत्तमः, मन्त्रिवर्गमध्ये स्वमतं न्यवेदयत्। न खलु, हे कपिसैन्यनाथ, त्वया कृतस्योपकारस्य विस्मरणं आश्चर्यं; वीर्यवान् राघवः, भीतिं परित्यज्य, तव कृते, वलिनं — इन्द्रसमशक्तिं — निहन्तुम् अशकत्। नूनम्, स्नेहात् राघवः क्रुद्धः, न संशयः; सः भ्रातरं लक्ष्मणं, श्रीवृद्धिकरं, प्रेषितवान्। त्वं, प्रमादात्, कालं न वेत्सि, कालविदां श्रेष्ठ; शरत्कालः प्रारब्धः, श्यामसप्तच्छदपुष्पितः। नभः स्वच्छं, निर्मलग्रहतारकं, मेघा न दृश्यन्ते; दिशः प्रकाशन्ते, नद्यः सरांसि च निर्मलानि। कर्मणः कालः आगतः, हे कपिश्रेष्ठ; त्वं न वेत्सि, लक्ष्मणः च तव प्रमादात् अत्र आगतः इति स्फुटम्। अन्यस्य कठोरं वचनं, महात्मनः राघवस्य, यस्य भार्या अपहृता, दुःखितस्य, त्वया सह्यं भवेत्। अपराधिनः अन्यन्न उपायं न पश्यामि — कृताञ्जलिः लक्ष्मणस्य क्षमां याचितुं योग्यतमम्। राजा हि, हिताय, नियुक्तमन्त्रिभिः उपदिष्टव्यः; अतः अहम्, भीतिं परित्यज्य, अनागतः अपि, वदामि। यदा राघवः, समर्थः, क्रुद्धः, धनुः उद्यमयति, तदा सः सर्वं जगत् — देवान्, दानवान्, गन्धर्वांश्च — वशं नेतुम् अर्हति। यः शमितः पुनः क्रोधयितुं शक्यते, सः न प्रेरणीयः — विशेषतः सः, उपकारस्मरणशीलः, कृतज्ञः च। अतः, त्वं, स्वपुत्रमित्रैः सह, तस्य शिरसा वन्दनं कुरु; स्वमर्यादायां स्थित्वा, पत्निवत्, राज्ञा भव। न तु, हे कपिराज, रामस्य वा भ्रातुः वा, आज्ञां मनसा अपि अवज्ञातुं उचितम्; त्वं शीघ्रं तस्य मानुषबलं ज्ञास्यसि, यस्य तेजः इन्द्रसमानम् अस्ति। शृणु श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे किष्किन्धाकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः। ततः, शत्रुसैन्यनाशनः लक्ष्मणः, उपदिष्टः सन्, रामस्य आज्ञया किष्किन्धायाः रम्यं गुहां प्रविवेश। तत्र द्वारि महाकायबलिनः कपयः स्थिताः; लक्ष्मणं दृष्ट्वा, सर्वे कृताञ्जलयः स्थिताः।