स तु नरसिंहः, दीर्घं दीप्तं चोष्णं श्वासं विसृजन्, क्रोधेन रक्ताक्षः, धूमायमानाग्निवत् प्रकटितः। तस्य जिह्वा शरस्याग्रवत् कम्पमाना, धनुष्मान् बाणैः सह, स्वशक्तिः विषवत्, पञ्चमुखिनागस्य सदृशः आसीत्। तदा दीप्तक्रोधेन रक्ताक्षः लक्ष्मणः अङ्गदं इदं आज्ञापयत्—"बालक, सुग्रीवाय मम आगमनं निवेदय।" "सुग्रीवद्वारि तिष्ठति रामस्य अनुजः लक्ष्मणः, भ्रातृव्यसनेन संतप्तः, शत्रुसूदन।" "यदि तस्य वचनं तव रोचते, तत्कुरु, वानर, एवं उक्त्वा शीघ्रं आगच्छ, शत्रुसूदनस्य आदेशात्।" लक्ष्मणस्य वचनं श्रुत्वा अङ्गदः शोकवशं गतः, "सौमित्रिः मम पितरं समीपं आगतः," इत्युक्त्वा। ततः अङ्गदः तैः कठोरैः वाक्यैः संतप्तः, शोकाकुलमुखः, शीघ्रं राजाः पुरतः निर्गत्य, रुमायाः पादयोः प्रणम्य। पितुः पादौ गृहीत्वा, वीरः अङ्गदः मातुः पादौ अपि स्पृशति, ततः रुमायाः पादौ अपि दब्ध्वा, तद्वृत्तान्तं तयोः निवेदयति। स वानरः, निद्राभिभूतः, श्रान्तः, मद्येन प्रमत्तः, कामवशात् मोहितः, न जागर्ति। ततः लक्ष्मणं दृष्ट्वा वानराः भयात् संत्रस्तचित्ताः, तं प्रसादयितुं शब्दं कृतवन्तः। लक्ष्मणं दृष्ट्वा, यस्य गर्जनं महाप्रवाहवत्, तThunderवत्, तLightningवत्, तस्य समीपे सिंहनादं कृतवन्तः। तेन महानादेन जागृतः वानरः, मदवशेन रक्ताक्षः, मण्डितः पुष्पमालाभिः भूषणैः च, स जागरूकः अभवत्। ततः अङ्गदस्य वचनं श्रुत्वा, तस्य आगमनं च, वानरराजस्य द्वौ मन्त्रिणौ, प्रशस्तौ, उत्तमवपुषः, एकत्र आगच्छत्। प्लक्षः प्रभवः च, अर्थधर्मकुशलौ, लक्ष्मणं, विविधानि कार्याणि वक्तुं आगतम्, सूचितवन्तौ। सुग्रीवम् उत्तमवाक्यैः प्रसाद्य, तौ तस्य समीपं उपविष्टौ, इन्द्रस्य मरुतः इव। रामः लक्ष्मणः च, सत्यनिष्ठौ, महायशस्विनौ, मानवस्वरूपधारिणौ, राज्यार्हौ, शासनप्रदौ। तयोः एकः द्वारि तिष्ठति धनुष्मान्—लक्ष्मणः—यस्य भयात् वानराः शब्दं कर्तुं न शेकुः। "एष लक्ष्मणः, राघवस्य भ्राता, वाक्यकुशलः, कृतनिश्चयः, रामस्य आदेशेन आगतः।" "एष तव पुत्रः, तारा-प्रियः अङ्गदः, लक्ष्मणेन शीघ्रं प्रेषितः, दोषरहित।" "स क्रोधदग्धनेत्रः द्वारि तिष्ठति, वीरः, वानरान् दृष्ट्या दहन् इव, वानरराज।" "त्वं, महराज, पुत्रसहितः बान्धवैर् सह शीघ्रं गत्वा तस्य शिरः प्रणम, यथा तस्य क्रोधः अद्य शम्येत।" "यथा रामः धर्मिष्ठः, तथा निश्चयेन आचर, राजन्, प्रतिज्ञां रक्ष, धर्मे स्थितः भव।" शृणु—विविधरामायणे किष्किन्धाकाण्डे द्वात्रिंशत्-सर्गः आरभ्यते। अङ्गदस्य वचनं श्रुत्वा, सुग्रीवः मन्त्रिभिः सह, लक्ष्मणस्य क्रोधं श्रुत्वा, आसनात् समाहितः उत्थितः। कार्यस्य गुरुत्वं लघुत्वं च विचिन्त्य, तान् मन्त्रिणः, युक्तिविशारदान्, उपदेशकुशलान्, संबोधितवान्। "न अहं किञ्चिद् दुष्टं उक्तवान्, न अपि दुष्टं कृतवान्; तथापि लक्ष्मणः, राघवस्य भ्राता, क्रुद्धः—किमर्थम् इति चिन्तयामि।" "मम शत्रवः, सदा जाग्रतः, दुष्टचित्ताः, नूनं राघवस्य अनुजं लक्ष्मणं, मम दोषान्, यः मम न उत्पन्नः, श्रावितवन्तः।" "अतः, यथायथं, यथाविधि, कार्यस्य निश्चयं सम्यक् निर्णीयते।" "नूनं, लक्ष्मणस्य, न अपि राघवस्य, मम भयम् अस्ति; तथापि मित्रः, अनर्थेन क्रुद्धः, सदा चिन्ता उत्पद्यते।" "मित्रं कर्तुं सुलभम्, तस्य स्थापनं कठिनम्; चित्तस्य चपलतया, स्निग्धता अपि लघु कारणेन भङ्क्ति।" "अतः, रामस्य महात्मनः कारणात्, चिन्तितः अस्मि; यद् उपकारं तेन कृतम्, तस्य प्रतिदानं न शक्यं मया।" सुग्रीवस्य एवं उक्त्वा, हनुमान्, वानराणां श्रेष्ठः, वानरमन्त्रिणां मध्ये, स्वमतं उक्तवान्। "न अद्भुतम्, वानरनायक, यत् त्वं तव कृतं हितं धर्मं च न विस्मरः।" "वीरः राघवः, भयम् परित्यज्य, तव कृते, वालिं—इन्द्रसमानवीर्यं—हत्वा।" "नूनं, स्नेहात्, राघवः क्रुद्धः—न संदेहः; स भ्रातृं लक्ष्मणं, सौभाग्यवर्धनम्, प्रेषितवान्।" "त्वं, प्रमादात्, कालम् न जानासि, कालज्ञश्रेष्ठ; शरद् ऋतुः आरभ्यते, सप्तच्छदवृक्षः पुष्पितः।" "आकाशः निर्मलः, ग्रहताराभिः शुद्धः, मेघाः लीनाः; दिशः प्रकाशन्ति, नद्यः सरांसि अपि।" "कार्यकालः आगतः, वानरश्रेष्ठ; त्वं न जानासि, लक्ष्मणः तव प्रमादात् अत्र आगतः स्पष्टम्।" "अन्यस्य कठोरवचनं, महात्मनः राघवस्य, यस्य पत्नी हृतः, दुःखितस्य, तव सहनं आवश्यकम्।" "दोषयुक्तस्य, अन्यद् उपयुक्तं न पश्यामि, किं तु, अञ्जलिं कृत्वा, लक्ष्मणस्य क्षमां याचितव्यम्।