सुग्रीवस्य प्रमादं दृष्ट्वा, ज्येष्ठभ्रातुः कार्यं स्मृत्वा च, आत्मसंयतः वीरः लक्ष्मणः पुनः कोपवशं प्राप्तः। स पुरुषर्षभः दीर्घानि उष्णश्वासान् विसृजन्, कोपेन रक्तलोचनः, धूमायमानाग्नेः सदृशः बभूव। तस्य जिह्वा शरस्य अग्रवत् कम्पमाना, धनुःशरधारिणः, स्वतेजसा विषवत्, पञ्चशिरः सर्पस्य इव रूपं बिभ्रतः। तदा श्रीमान् लक्ष्मणः, कोपेन रक्तलोचनः, अङ्गदं इदं शिशुम् उपदिदेश—"बाल, गच्छ, सुग्रीवाय मम आगमनं निवेदय।" "इह लक्ष्मणः, रामस्य कनिष्ठभ्राता, भ्रातुः व्यसनात् संतप्तः, तव द्वारि तिष्ठति, रिपुषूदन। यदि तस्य वचनं रोचते, तदनुसारं कुरु, वानर; एवं उक्त्वा शीघ्रं आगच्छ, शत्रुनिबर्हणस्य आदेशेन।" लक्ष्मणस्य वचनं श्रुत्वा, अङ्गदः शोकेन संविग्नः, "सौमित्रिः अत्र मम पितरं समीपं प्राप्तः" इति उवाच। ततः अङ्गदः, तीव्रवचनैः संतप्तचित्तः, शोककृशवदनः, शीघ्रं राज्ञः पुरतः निर्गत्य, रूमायाः पादयोः प्रणिपत्य, पितुः पादौ गृहीत्वा, बलवान् अङ्गदः, मातुः पादौ च गृहीत्वा, रूमायाः पादौ अपि सम्पीड्य, तयोः तद्वृत्तान्तं निवेदयामास। वानरः स तु निद्रालसः क्लान्तश्च, मदमत्तः काममोहितः, न जागार। तदा लक्ष्मणं दृष्ट्वा, वानराः भीतचेतसः, तं प्रशमयितुं कोलाहलं कृतवन्तः। लक्ष्मणस्य गर्जनं महाप्रवाहवत्, तस्य स्वरः मेघगर्जनविद्युत्समः, दृष्ट्वा वानराः सिंहनादं समारभन्त तस्य समीपे। तेन महानादेन प्रमुदितः वानरः, मदेन रक्तलोचनः, विमूढः, माल्याभरणभूषितः, जागर्तुम् आरब्धवान्। तदा अङ्गदस्य वचनं श्रुत्वा, तस्य आगमनं च ज्ञात्वा, वानरराजस्य द्वौ मन्त्रिणौ, शोभनौ, समागतौ। प्लक्षः प्रभावश्च, अर्थधर्मकुशलौ, लक्ष्मणाय आगतानां विषयाणां निवेदनार्थं समुपस्थितवन्तौ। सुग्रीवं सान्त्व्य, सुविचारितैः वाक्यैः, तौ तस्य समीपे उपविशतुः, यथा मरुतः इन्द्रस्य समीपे उपविशतः। रामलक्ष्मणौ सत्यसन्धौ महातेजस्विनौ, मानुषरूपधारिणौ अपि, राज्यार्हौ, राज्यप्रदौ च। तयोः एकः, धनुर्धरः लक्ष्मणः, द्वारि तिष्ठति, यस्य समीपे वानराः भीताः, शब्दं कर्तुं न शक्नुवन्ति। एष लक्ष्मणः, राघवस्य भ्राता, वाक्यकुशलः, कृत्यनिश्चयः, रामस्य आदेशेन अत्र प्राप्तः। एष च तव पुत्रः, राजन्, अङ्गदः, तारायाः प्रियः, लक्ष्मणेन शीघ्रं प्रेषितः, दोषरहित। स कोपेन दग्धनेत्रः, द्वारि तिष्ठति, वीर्यवान्, वानरान् इव दृष्ट्या दहन्, वानरराज। त्वं, महाबाहो, पुत्रेन बन्धुभिः सह, शीघ्रं गत्वा तस्य पादौ वन्दस्व, यथा तस्य कोपः अद्य प्रशमं यातु। यथा रामः धर्मात्मा, तथा त्वं दृढनिश्चयः भव, प्रतिज्ञां पालय, धर्मे स्थितः भव। शृणु, श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, द्वात्रिंशः सर्गः आरभ्यते। अङ्गदस्य वचनं श्रुत्वा, सुग्रीवः, मन्त्रिभिः सह, लक्ष्मणस्य कोपं ज्ञात्वा, आसनात् उत्थाय, संयतः बभूव। स तु कार्याकार्ययोः गुरुलघुत्वं विचिन्त्य, मन्त्रविदां श्रेष्ठान् मन्त्रिणः उवाच। "नाहं किञ्चिद् अप्रियं उक्तवान्, नापि किञ्चित् अकुर्वम्; तथापि लक्ष्मणः, राघवस्य अनुजः, कोपितः—किं कारणम्?" इति चिन्तयामास। "मे शत्रवः, सततम् अपश्यमानाः, लक्ष्मणं, राघवस्य अनुजं, मयि नास्ति दोषः इति, अन्यथा श्रावितवन्तः। अतः प्रत्यक्षं, यथायोग्यं, यथाशास्त्रं च, कार्यस्य निर्णयः सूक्ष्मतया विचार्यः। न खलु लक्ष्मणात्, नापि राघवात्, मम भीः अस्ति; किन्तु मित्रस्य, अकस्मात् कोपितस्य, उदयः सदा चिन्तां जनयति। मित्रं प्राप्तुं सुलभं, तु तस्य स्थितिः दुराराध्या; मनसां चपलत्वात्, स्नेहः लघ्वपि हेतोः भज्यते।" "रामात्, महात्मनः, अहं चिन्तितः; तेन कृतं उपकारं प्रतिपादयितुं न शक्नोमि।" इति सुग्रीवेण उक्ते, हनुमान्, वानरश्रेष्ठः, मन्त्रिणां मध्ये स्वमतं प्राह। "न तव विस्मरणं, कृतं हितं च, आश्चर्यं, वानराधिप; राघवेण, निर्भयः कृत्वा, तव कृते, इन्द्रसमः बली वालिः हतः।" "सन्देहः नास्ति, स्नेहात् राघवः कोपितः; तेन लक्ष्मणः, श्रीवर्धनः, प्रेषितः। त्वं प्रमत्तः, कालज्ञेषु श्रेष्ठः, कालस्य आगमनं न वेत्सि; शरदृतुः आरब्धः, श्यामैः सप्तच्छदैः विराजमानः।" "व्योम निर्मलम्, शुद्धग्रहतारकम्, मेघाः नष्टाः, सर्वा दिशः प्रकाशिताः, नद्यः सरांसि च निर्मलानि। कर्तव्यकालः प्राप्तः, वानरश्रेष्ठ; त्वं न वेत्सि, अयं लक्ष्मणः प्रमादात् अत्र आगतः।" "परस्य कठोरवचनानि, महात्मनः राघवस्य, यस्य भार्या हृता, दुःखितस्य च, त्वया सहनीयानि।