सर्वे तु वानराः शस्त्रपरिग्रहाः सज्जीभूताः लक्ष्मणस्य समीपं समागताः दृष्ट्वा, लक्ष्मणः द्विगुणमुत्क्रुद्धः बभूव, यथाऽग्निर् बहुवनद्रव्यसम्भारैः संवर्धितः। तस्य कोपमग्निमिव विक्षुब्धं रूपं दृष्ट्वा, भीतेनाङ्गेन कम्पमानाः वानराः, यमकालसदृशाः, शतशः सर्वतो दिशः प्रधावन्ति स्म। ततः श्रेष्ठाः वानराः, सुग्रीवस्य राजप्रासादं प्रविश्य, लक्ष्मणस्य कोपमागमनं च तत्र निवेदयामासुः। तस्मिन्नन्तरे वानरर्षभः सुग्रीवः तारया सह स्नेहेन संलग्नः तेषां वानराणां वचांसि न शृणोति स्म। ततः मन्त्रिणां आज्ञया गिरिप्रस्थमहागजसदृशाः, मेघसङ्काशाः वानराः, निर्गच्छन्तः नगरात् द्रष्टुं लक्ष्मणमुपजाताः। सर्वे च नखदंष्ट्रायुधाः, विक्रान्ताः, भीमरूपधारिणः, व्याघ्रदंष्ट्रिणः, घोरदर्शनाः च। केचित् दशगजानां बलसम्पन्नाः, केचित् दशगुणबलवन्तः, केचित् सहस्रगजसमबलाः आसन्। तदा क्रुद्धः लक्ष्मणः दुर्गमां किष्किन्धां दृष्ट्वा, या महावानरैः वृक्षायुधैः समाकीर्णा, भीमां च, तत्र स्थितः। ततः सर्वे महाबलवन्तः वानराः, प्राकारपरिखान्तरात् निर्गत्य, प्रकटिताः अभवन्। लक्ष्मणः, सुग्रीवस्य प्रमादमवलोक्य, भ्रातुः कार्यं स्मृत्वा, पुनः कोपवशं गतः। स पुरुषव्याघ्रः दीर्घोष्णश्वासः, कोपात् रक्तलोचनः, धूमायमानाग्निसदृशः बभूव। तस्य जिह्वा इषुप्रशिखासमा विक्षिप्यमाणा, धनुर्बाणधारी, स्वतेजसा विषसमानः, पञ्चमुखनागसदृशः अभवत्। तदा श्रीलक्ष्मणः, कोपसमारक्तलोचनः, अङ्गदं इत्युक्तवान्—"वत्स, गच्छ, सुग्रीवाय मम आगमनं निवेदय।" "अत्र तिष्ठति लक्ष्मणः, रामस्य अनुजः, भ्रातृव्यसनकर्शितः, तव द्वारि, रिपुसूदन।" "यदि तस्य वचनं तव रोचते, तदनुसारं कुरु, वानर; इत्युक्त्वा शीघ्रं प्रत्यागच्छ, रिपुसूदनस्य आज्ञया।" लक्ष्मणस्य वचनानि श्रुत्वा, अङ्गदः शोकसम्पीडितः, "सौमित्रिः अत्र मम पितरं समीपं प्राप्तः" इति दुःखितः, शोकविह्वलमुखः, शीघ्रं राजानं पुरतः गत्वा, रुमायाः पादयोः प्रणम्य स्थितः। ततोऽङ्गदः पितुः पादौ गृहीत्वा, मातुः च, रुमायाः च पादान् स्पृशित्वा, तद्वृत्तान्तं निवेदयामास। सुग्रीवः तु मदमत्तः, निद्रापीडितः, काममोहितः, न प्रबुद्धः। तदा लक्ष्मणं दृष्ट्वा, वानराः भयविषादविह्वलचित्ताः, तं प्राशम्य, शब्दं कुर्वन्तः स्थिताः। लक्ष्मणस्य निनादं, महाप्रवाहसदृशं, गर्जितमिव तडित्समं श्रुत्वा, ते सर्वे सिंहनिनादेन तस्य समीपे शब्दं कुर्वन्तः स्थिताः। तस्मिन् महाशब्देन बोधितः वानरराजः, मदविह्वलः, रक्तलोचनः, माल्याभरणविभूषितः, सञ्ज्ञां प्राप्तवान्। तदा अङ्गदस्य वचनं श्रुत्वा, तस्य आगमनं च, वानरराजस्य द्वौ मन्त्रिणौ, आदरणीयौ, सुशोभनरूपौ, समागतौ। तौ मन्त्रिणौ प्लक्षः प्रभावश्च, अर्थधर्मविशारदौ, लक्ष्मणमुपगतं, विविधकार्यार्थमागतं, निवेदयामासतुः। सुग्रीवं सान्त्व्य, सुयुक्तवाक्यैः, तौ तस्य समीपे उपविष्टौ, यथा मरुतः इन्द्रस्य समीपे उपवसन्ति। "रामलक्ष्मणौ धर्मनिष्ठौ, महातेजस्विनौ, मानुषरूपधारिणौ अपि, राज्यार्हौ, राज्यदायकौ च। तयोः एकः लक्ष्मणः धनुर्धारी द्वारे स्थितः, यस्य समीपे वानराः भीताः शब्दं कर्तुं न समुत्सहन्ति। एष रामभ्राता लक्ष्मणः, वाक्यकुशलः, कर्मणि दृढनिश्चयः, रामस्य आज्ञया अत्र प्राप्तः। एष च तव पुत्रः अङ्गदः, ताराप्रियः, लक्ष्मणेन शीघ्रं तव समीपं प्रेषितः, निरदोष। स कोपसमारक्तलोचनः द्वारे तिष्ठति, वानरान् दृष्ट्या दहन्निव, वानरराज। त्वं, महाबाहो, पुत्रैः बन्धुभिः सह शीघ्रं गत्वा तस्य शिरसि प्रणम, यथा तस्य कोपः अद्य शम्येत। यथा रामः धर्मात्मा, तथा त्वमपि निश्चयं कुरु, राजन्; प्रतिज्ञां पालय, धर्मे तिष्ठ।" इत्येवमुक्ते, श्रीमद्रामायणे वाल्मीक्याः किष्किन्धाकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः प्रवर्तते। अङ्गदवचनं श्रुत्वा, सुग्रीवः मन्त्रिभिः सहितः, लक्ष्मणस्य कोपश्रवणेन, स्थित्वा, धैर्येणोपविष्टः। स तु कार्यस्य गुरुलाघवं विचिन्त्य, मन्त्रविदां मध्ये, यथोचितं, मन्त्रदक्षं, उपवेश्य, उवाच—"नाहं किञ्चिद् आपराधं वाक्येन कृतवान्, नाप्यकार्यं कृतवान्; तथापि लक्ष्मणः, राघवस्य अनुजः, कुपितः—किमर्थमिति चिन्तयामि। नूनं शत्रवः, सततं सावधानाः, लक्ष्मणं, राघवस्य अनुजं, मयि नास्ति दोषः, तथापि, किञ्चिद् दोषश्रवणं कृतवन्तः। अतो हि, यथायोग्यं, सर्वेषां बुद्धिपूर्वकं, यथाविधि, कार्यस्य निश्चितिः कर्तव्या। न तु लक्ष्मणस्य वा राघवस्य वा भीतः अस्मि; किन्तु मित्रेण निरपकारेण कुपितेन सदा चिन्ता जायते। मित्रं हि लभ्यते सुलभं, धारयितुं कठिनं; चित्तानां चपलत्वात्, स्वल्पकृतेऽपि स्नेहभङ्गः जायते।" एवं स वानरराजः सुग्रीवः मन्त्रिभिः सहितः, लक्ष्मणस्य कोपमुपलभ्य, कार्यस्य गुरुलाघवं विचिन्त्य, मित्रधर्ममालोक्य, कर्तव्यनिश्चयं चकार।