ततः श्रेष्ठं पुरुषं लक्ष्मणं दृष्ट्वा, सर्वे वानराः गजसमविक्रमाः पर्वतानां शतशः शिखराणि महान्ति च वृक्षाणि गिरिगह्वरेषु समादाय तस्थुः। तान् सर्वान् वानरान् आयुधान् दृष्ट्वा लक्ष्मणः द्विगुणं कोपितः अभवत्, यथा अग्निः बहुलधूमा उपपन्नः। तं विक्षिप्तं भयग्रस्ताङ्गं दृष्ट्वा वानराः, कालान्तकसमाः, शतशः दिशः व्य散िताः। ततः प्रमुखाः वानराः सुग्रीवस्य प्रासादं प्रविश्य, लक्ष्मणस्य कोपं आगमनं च निवेदयामासुः। तस्मिन्नेव काले, तारा-संयुक्तः कामातुरः वानरश्रेष्ठः सुग्रीवः तेषां सिंहवत् वानराणां वचनानि न श्रुतवान्। ततः मन्त्रिणां आदेशेन, पर्वतगजसमाः घनसदृशाः वानराः नगरात् निर्गताः। सर्वे नखदंष्ट्रायुधाः, विक्रान्ताः, भीमवदनाः, व्याघ्रदंष्ट्राः, भीष्मरूपधारिणः। कश्चित् दशगजबलः, कश्चित् दशगुणबलः, कश्चित् सहस्रगजबलः अभवत्। ततः क्रुद्धः लक्ष्मणः दुर्गमां कीष्किन्धां, महावानरैः वृक्षधारिभिः पूर्णां, दृष्ट्वा। ततः सर्वे वानराः, उत्तमबलसम्पन्नाः, प्राकारखातयोः मध्ये निर्गत्य तत्र स्थिताः। सुग्रीवस्य प्रमादं दृष्ट्वा, भ्रातुः कार्यं स्मृत्वा, आत्मसंयम्य वीरः पुनः कोपवशं गतः। सः पुरुषसिंहः दीर्घोष्णश्वासः, कोपात् रक्तलोचनः, धूमायमानाग्निसदृशः अभवत्। तस्य जिह्वा शराग्रवत् चञ्चलति, धनुः शराणि च धारयन्, स्वतेजः विषवत्, पञ्चमुखसर्पसदृशः अभवत्। ततः श्रीमान् लक्ष्मणः, कोपात् रक्तलोचनः, अङ्गदं आज्ञापयत् – "बाल, सुग्रीवाय मम आगमनं निवेदय।" "अत्र लक्ष्मणः रामस्य अनुजः स्थितः, भ्रातृव्यसनेन संतप्तः, द्वारस्य समीपे, शत्रुसूदन।" "यद् वचनं तस्य तव रुचि, तद् आचर, वानर। इदं उक्त्वा शीघ्रं आगच्छ, शत्रुसूदनस्य आज्ञया।" लक्ष्मणस्य वचनं श्रुत्वा, अङ्गदः शोकवशं गच्छन्, "सौमित्रिः अत्र आगतः, मम पितरम् उपगच्छन्," इति व्याहरत्। ततः अङ्गदः तीव्रकठोरवचनैः संतप्तः, शोकदीनमुखः, शीघ्रं राजा-पूर्वं निर्गत्य, रुमायाः पादौ स्पृशन् प्रणमत्। पितुः पादौ गृहीत्वा, वीरः अङ्गदः मातुः पादौ अपि गृहीत्वा, रुमायाः पादौ अपि स्पृशन् तयोः विषयं निवेदयत्। सः वानरः, निद्रासमावृतः क्लान्तः, न जागृतः; मद्येन प्रमत्तः, कामवशः मोहितः। ततः लक्ष्मणं दृष्ट्वा, वानराः कलकलं कृत्वा, तं शमयितुं प्रयासन्तः, भयविपर्यस्तचित्ताः। लक्ष्मणं दृष्ट्वा, यस्य गर्जनं महाप्लवसदृशं, वाणी तडित्सदृशं, ते सिंहनादं तस्य समीपे समुच्चैर् अकुर्वन्। तस्य महाशब्देन जागृतः, वानरः मदविपर्यस्तरक्तलोचनः, भ्रमितः, पुष्पमालाभरणैः विभूषितः, सजाग्रः अभवत्। अङ्गदस्य वचनं श्रुत्वा, तस्य आगमनं च दृष्ट्वा, वानरराजस्य द्वौ मन्त्रिणौ, प्रशस्तरूपौ, आगच्छतुः। प्लक्षः प्रभावः च, अर्थधर्मविशारदौ, आगत्य लक्ष्मणं विविधार्थे आगतम् अवदत्। सुग्रीवं सम्यक् वाक्यैः शमयित्वा, तौ मन्त्रिणौ तस्य समीपे उपविशतुः, यथा मरुतः इन्द्रस्य समीपे। रामः लक्ष्मणः च, सत्यनिष्ठौ महायशस्विनौ, मानुषरूपधारिणौ अपि, राज्यार्हौ, राज्यप्रदायिनौ। तयोः एकः द्वारस्थः धनुर्धरः – लक्ष्मणः – यस्य समीपे वानराः भयाकुलाः, शब्दं कर्तुं न शशाकुः। एषः लक्ष्मणः, राघवस्य भ्राता, वाक्यकुशलः, कर्मनिश्चितः, रामस्य आज्ञया अत्र आगतः। एषः तव पुत्रः, राजन्, अङ्गदः, तारायाः प्रियः, लक्ष्मणेन शीघ्रं तव समीपं प्रेषितः, दोषरहित। सः क्रोधदीप्तलोचनः, द्वारस्थः, वानरान् दृष्ट्या दहन् इव, वानरराज। त्वं, महराजन्, पुत्रसहितः स्वजनैः सह शीघ्रं गत्वा तस्य शिरः प्रणम, यथा तस्य कोपः शान्तः भवेत्। यथा रामः धर्मज्ञः, तथा त्वं निश्चयेन आचर, राजन्; प्रतिज्ञायाम् स्थित्वा धर्मे तिष्ठ। शृणु शुभे वाल्मीकि-रामायणे, कीष्किन्धा-काण्डे द्वात्रिंशसर्गः। अङ्गदस्य वचनं श्रुत्वा, सुग्रीवः मन्त्रिसहितः, लक्ष्मणस्य कोपं श्रुत्वा, धीरः आसनात् उत्थितः। तेन, यथायोग्यं गुरुलाघवम् अवलोक्य, तान् मन्त्रिणः, युक्तार्थविदः, युक्तनिश्चयविदः, सम्यक् उपदिशन्, अभाषत। "न मया किञ्चिद् दुष्टं उक्तं, नापि दुष्टं कृतम्; तथापि लक्ष्मणः, राघवस्य भ्राता, कोपितः – किम् इदं।" "मम शत्रवः, यः नित्यं सावधानाः, तेषां कृते, लक्ष्मणः, राघवस्य अनुजः, मम दोषान् श्रोतुम् अर्हति, ये न मया जाताः।" "अत्र, यथासम्बन्धं, यथानियमम्, विषयस्य निर्णयो यत्नेन कर्तव्यः।" "न खलु लक्ष्मणात् न राघवात् मे भयम्; तथापि मित्रः, कारणविहीनः कोपितः, सदा चिन्तां जनयति।" एवं कीष्किन्धा-काण्डस्य वृतान्तः, वाल्मीकि-रामायणे, लक्ष्मणस्य कोपः, वानराणां भयम्, सुग्रीवस्य प्रमादः, अङ्गदस्य विनयः, मन्त्रिणां बुद्धिः च, सम्यक् प्रतिपादितः।