तदा लक्ष्मणः, क्रोधेन अधिरुद्धः, सुग्रीवे प्रति तिर्यग् ओष्ठं कम्पयन्, किष्किन्धायाः बहिः विक्रान्तान् वानरान् दारुणान् दृष्टवान्। तं पुरुषश्रेष्ठं लक्ष्मणं दृष्ट्वा, सर्वे वानराः, गजसमविक्रमाः, शतशः गिरिशृङ्गाणि महान्ति च तरूणि गिरिकन्दरात् आदाय अभ्यास्थन्। तान् सर्वान् वानरान् शस्त्रधारिणः, लक्ष्मणः द्रुततरं द्विगुणं क्रोधेन अभिप्राप्तः, यथाऽग्निः बहु इन्धनं प्राप्य ज्वलति। तस्य विक्षिप्तं रूपं दृष्ट्वा, भयेन गृहीताङ्गाः वानराः, यमकालसमाः, शतशः दिशः सन्त्यज्य वितृष्णाः अभवन्। अथ वानरश्रेष्ठाः सुग्रीवस्य प्रासादं प्रविश्य, तस्यागमनं तथा च लक्ष्मणस्य क्रोधं अवेदयन्। तस्मिन् काले, वानरवृषः सुग्रीवः, तारया सह रतिमग्नः, तेषां सिंहसदृशवचनं न श्रुतवान्। ततः मन्त्रिणां आज्ञया, वानराः, गजगिरिसदृशाः, मेघसदृशाः, नगरात् निर्गच्छन्। सर्वे शस्त्रधारिणः, नखदंष्ट्रायुधाः, विक्रान्तरूपाः, व्याघ्रदंष्ट्राः, भीषणदर्शनाः अभवन्। कश्चित् दशगजबलः, कश्चित् दशगुणबलः, कश्चित् सहस्रगजबलसमः अपि अभवन्। ततः क्रुद्धः लक्ष्मणः, दुष्प्राप्यां किष्किन्धां, महावानरैः तरूणि धारयद्भिः पूर्णां, दृष्टवान्। तदा सर्वे वानराः, प्राकारपरिखामध्ये स्थिताः, महाबलाः, बहिः निर्गत्य प्रकटिताः अभवन्। सुग्रीवस्य प्रमादं दृष्ट्वा, भ्रातुः कार्यं स्मृत्वा, आत्मसंयमी लक्ष्मणः पुनः क्रोधवशं प्राप्तः। स पुरुषसिंहः, दीर्घोष्णश्वासः, रक्तनेत्रः, धूमायमानाग्निसदृशः अभवत्। तस्य जिह्वा शराग्रसदृशी, धनुः शराणि च धारयन्, स्वबलं विषसदृशं, पञ्चमुखसर्पसदृशः अभवत्। ततः श्रीलक्ष्मणः, रक्तनेत्रः, अङ्गदं आज्ञापयत्—"बाल, सुग्रीवाय मम आगमनं निवेदय।" "अत्र लक्ष्मणः, रामस्य अनुजः, भ्रातुः दुःखेन पीडितः, तव द्वारे स्थितः, शत्रुनिग्रहणाय।" "यदि तस्य वचनं तव रोचते, तदनुसारं कुरु, वानर, इत्युक्त्वा शीघ्रं आगच्छ, शत्रुनिग्रहणस्य आज्ञया।" लक्ष्मणस्य वचनं श्रुत्वा, अङ्गदः शोकवशं प्राप्तः, "सौमित्रिः अत्र आगतः, मम पितरं समीपं गच्छति," इत्युक्त्वा दुःखार्तः, शोकदीनमुखः, शीघ्रं राज्ञः पुरः गत्वा, रुमायाः पादौ स्पृशन् नमस्कृतवान्। ततः बलवान् अङ्गदः, पितुः पादौ गृहीत्वा, मातुः पादौ गृहीत्वा, रुमायाः पादौ अपि स्पृशन्, तयोः कार्यं निवेदितवान्। स वानरः, निद्रालसः, श्रान्तः, मदेन प्रमत्तः, कामवशात् मोहितः, न जागरूकः अभवत्। ततः लक्ष्मणं दृष्ट्वा, वानराः, भयवशात् संतप्तचित्ताः, तं प्रसादयितुं शब्दं कृतवन्तः। लक्ष्मणस्य शब्दं, महाप्रवाहसदृशं गर्जनं, तडित्सदृशं च वाचं श्रुत्वा, सिंहनादं कृत्वा तस्य समीपे स्थितवन्तः। तेन महाशब्देन जागृतः, मदेन रक्तनेत्रः, भ्रमितः, माल्याभरणैः भूषितः, वानरः सजाग्रः अभवत्। अङ्गदस्य वचनं श्रुत्वा, तस्य आगमनं च दृष्ट्वा, वानरराजस्य मन्त्रिणौ, श्रेष्ठरूपौ, समागतौ। प्लक्षः प्रभवः च, अर्थधर्मनिपुणौ, लक्ष्मणं, विविधविषयवक्तारं, ज्ञापितवन्तौ। सुग्रीवं सम्यक् वाक्यैः प्रसाद्य, तस्य समीपे उपविष्टौ, यथा मरुतः इन्द्रस्य समीपे उपविष्टाः। रामः लक्ष्मणः च, सत्यनिष्ठौ, महायशस्विनौ, मानवाकृतिं गृहीत्वा अपि, राज्ययोग्यौ, राज्यप्रदौ च। तयोः एकः, धनुर्धारी लक्ष्मणः, द्वारे स्थितः, यस्य भयात् वानराः शब्दं कर्तुं न शेकुः। अयं लक्ष्मणः, राघवस्य भ्राता, वाक्यकुशलः, कर्मनिष्ठः, रामस्य आज्ञया अत्र आगतः। अयं तव पुत्रः, राजन्, अङ्गदः, ताराप्रियः, लक्ष्मणेन शीघ्रं प्रेषितः, निर्दोषः। स क्रोधारक्तनेत्रः, द्वारे स्थितः, वीरः, वानरान् दृष्ट्या दहन् इव, वानरराजन्। त्वं, महराजन्, पुत्रसहितः, बान्धवसहितः, शीघ्रं गत्वा तस्य शिरसि नमस्कुरु, यथा तस्य क्रोधः अद्य शमं यास्यति। यथा रामः धर्मनिष्ठः, तथा त्वमपि दृढनिश्चयः भव, प्रतिज्ञायाम् स्थित्वा धर्मे तिष्ठ। एवं किष्किन्धाकाण्डे वाल्मीकि-रामायणे द्वात्रिंशः सर्गः आरभ्यते। अङ्गदस्य वचनं श्रुत्वा, सुग्रीवः मन्त्रिसहितः, लक्ष्मणस्य क्रोधं श्रुत्वा, आसनात् उत्तस्थत्, संयतचित्तः। कार्यस्य गुरुत्वं लघुत्वं च विचिन्त्य, तान् मन्त्रिणः, युक्तिभिः निपुणान्, विचारनिपुणान्, उपदेशकौशलान्, संबोधितवान्। "नाहं किञ्चित् दुष्टं उक्तवान्, नापि दुष्टं कृतवान्; तथापि लक्ष्मणः, राघवस्य भ्राता, क्रुद्धः—किमर्थं इति विचिन्त्ये।" "मम शत्रवः, नित्यं जाग्रतः, दुष्टाः, लक्ष्मणं, राघवस्य अनुजं, मम दोषान् श्रावितवन्तः, ये मम नोत्पन्नाः।" "अतः, यथायथं, यथायोग्यं, कार्यस्य निर्णयः, सम्यक् विचार्य, निश्चीयते।