रामः समयं गच्छन्तं दृष्ट्वा लक्ष्मणं सम्बोधनम् अदात्—"सुग्रीवस्य प्रति सम्यक् सन्देशं वद, सान्त्वनपूर्वकं, कठोरं न कुर्याः।" ततो ज्येष्ठभ्रातुः आज्ञया, पुरुषश्रेष्ठः, शत्रुसैन्यविनाशनः, वीरः लक्ष्मणः यथायोग्यं नगरं प्रविष्टवान्। स बुद्धिमान्, शुद्धनिश्चयः, भ्रातृहितनिष्ठः, क्रुद्धः अपि, वानरराजस्य प्रासादं जगाम्। स इन्द्रधनुषसदृशं धनुः गृहित्वा, मृत्युव्यञ्जनायुधवत् भीषणम्, मन्दरशिखरवत् पर्वताग्रसदृशः, अग्रे गच्छन् आसीत्। लक्ष्मणः, बृहस्पतिसमः प्रज्ञया, भ्रातृशासनं स्मृत्वा, यथायोग्यं विचार्य, मार्गे मनसा चिन्तयन् गच्छति स्म। रामस्य क्रोधाग्निना, कामक्रोधसमुत्थेन, आवृतः, लक्ष्मणः अनिर्वृत्तः, मारुतवत् शीघ्रं प्रवृत्तः। मार्गे स साले तालाश्च अश्वकर्णांश्च वृक्षान् बलात् पतितवान्, पवनवत् पर्वतशिखराणि वृक्षांश्च विक्षिप्तवान्। स क्रुद्धगजसदृशः पादैः शिलाः विदार्य, एकेन पदेन महान् अन्तरं गत्वा, शीघ्रं प्रययौ, कृतनिश्चयः। ततः इक्ष्वाकुवंशसिंहः रामः, वानरराजस्य महानगरीं किष्किन्धां, बकसमाकीर्णां, दुर्गमां, पर्वतश्रेणिषु स्थितां, अपश्यत्। लक्ष्मणः, सुग्रीवे क्रोधात् अधरं स्फुरयन्, किष्किन्धायाः बहिः विचरन्तः उग्रवानरान् अपश्यत्। तं दृष्ट्वा, वानराः, गजबलसम्पन्नाः, शतशः पर्वतशिखराणि वृक्षांश्च गृहत्वा, पर्वतगह्वरेषु स्थिताः। सन् सर्वे वानराः आयुधवन्तः दृष्ट्वा, लक्ष्मणः द्विगुणं क्रुद्धः अभवत्, यथा अग्निः बहुलद्रव्यसम्पातेन। लक्ष्मणं क्रुद्धं दृष्ट्वा, भयग्रस्ताङ्गाः वानराः, मृत्युसदृशाः, शतशः दिशः प्रधावन्ति स्म। अग्रे वानरश्रेष्ठाः, सुग्रीवप्रासादं प्रविश्य, लक्ष्मणस्य क्रोधं आगमनं च निवेदयामासुः। तदा, वानरसिंहानां वाक्यं, तारया सहितः, कामपरायणः सुग्रीवः न शृणोति स्म। ततः मन्त्रिणां आदेशेन, पर्वतगजघनाः, मेघसदृशाः, वानराः नगरीं विहाय निर्गच्छन्ति स्म। ते सर्वे नखदंष्ट्रायुधाः, भीषणरूपवीराः, व्याघ्रदंष्ट्राः, भयङ्करदर्शनाः आसन्। केचित् दशगजबलसम्पन्नाः, केचित् दशगुणबलिनः, केचित् सहस्रगजबलसमः। क्रुद्धः लक्ष्मणः, दुष्प्रवेश्यां, महावानरैर् वृक्षायुधैः युक्तां, किष्किन्धां अपश्यत्। ततो बलसम्पन्नाः वानराः नगरद्वारगर्तान्तः निर्गत्य प्रकटिताः। सुग्रीवस्य प्रमादं दृष्ट्वा, रामस्य प्रयोजनं स्मृत्वा, आत्मसंयमी लक्ष्मणः पुनः क्रोधवशं प्रपन्नः। स पुरुषसिंहः, दीर्घोष्णश्वासः, क्रोधात् रक्तलोचनः, धूमायमानाग्निवत् प्रकटितः। धनुः बाणान् च धारयन्, जिह्वा शराग्रसदृशी, स्वतेजः विषवत्, पञ्चमुखसर्पसदृशः अभवत्। ततः श्रीलक्ष्मणः, क्रोधात् रक्तलोचनः, अङ्गदं आज्ञापयत्—"बाल, सुग्रीवाय मम आगमनं निवेदय।" "रामस्य अनुजः लक्ष्मणः द्वारस्थः, भ्रातृदुःखेन व्याकुलः, त्वत्प्रति आगतः, शत्रुसंयत।" "यदि तस्य वचनं तव रोचते, तत् कुर्याः वानर, एवं उक्त्वा शीघ्रं आगच्छ, शत्रुसंयतस्य आज्ञया।" लक्ष्मणस्य वचनं शृण्वन्, अङ्गदः शोकवशः, "सौमित्रिः मम पितरम् उपगच्छन् आगतः," इति उक्त्वा। तदा, तैः कठोरैः वाक्यैः दुःखी अङ्गदः, शोकाकुलमुखः, शीघ्रं राजानं पुरतः गत्वा, रुमायाः पादौ प्रणम्य। पिता-पादौ गृहीत्वा, वीरः अङ्गदः, मातुः पादौ स्पृष्ट्वा, रुमायाः पादौ अपि स्पृष्ट्वा, तं कार्यं निवेदयामास। वानरः, निद्राभिभूतः, श्रमपर्याप्तः, मद्यसम्भ्रमितः, काममोहितः, न जागर्ति स्म। तदा लक्ष्मणं दृष्ट्वा, वानराः कोलाहलम् अकुर्वन्, तं प्रसादयितुं यत्नं चक्रुः, भयविमूढचित्ताः। लक्ष्मणस्य गर्जनं महाप्रवाहवत्, वज्रविद्युत्सदृशं स्वरं दृष्ट्वा, ते सिंहनादं कृत्वा तस्य समीपे अभवन्। तस्य महानादेन जागृतः, वानरः, मद्यरक्तलोचनः, विमूढः, हाराभरणैः भूषितः, सचेतनः अभवत्। अङ्गदवचनं शृण्वन्, आगमनं च दृष्ट्वा, वानरराजस्य द्वौ मन्त्रिणौ, शोभनरूपौ, समागच्छताम्। प्लक्षः प्रभावः च, अर्थधर्मनिपुणौ, लक्ष्मणं, विविधकार्ये आगतम्, सूचयामासताम्। सुग्रीवम् उपशम्य, युक्तवाक्यैः, तौ मन्त्रिणौ समीपस्थौ उपविशताम्, यथा मरुतः इन्द्रस्य समीपे। रामलक्ष्मणौ सत्यनिष्ठौ, महायशस्विनौ, मानुषरूपधारिणौ अपि, राज्यार्हौ, स्वाम्यप्रदौ। तयोः एकः द्वारस्थः धनुः धारयन्—लक्ष्मणः—यस्य भीत्याः वानराः न शब्दं कर्तुं धैर्यं कुर्वन्ति। एषः लक्ष्मणः, राघवस्य भ्राता, वाक्यकुशलः, कृतनिश्चयः, रामस्य आज्ञया अत्र आगतः। अयम् तव पुत्रः, राजन्, अङ्गदः, ताराप्रियः, लक्ष्मणेन शीघ्रं प्रेषितः, निर्दोष।