रामः धर्मनिष्ठं लक्ष्मणं सम्बोधयन्, "लक्ष्मण, त्वया एतद् न ग्राह्यम्; पूर्वं स्नेहं धर्ममार्गं च अनुसर," इति उवाच। तदा कालस्य अतिक्रम्य, सौम्यवाक्यैः, कोपं परित्यज्य, सुग्रीवस्य समीपे भाषितव्यं इति रामः पुनः उपदिष्टवान्। भ्रातृसन्देशेन प्रेरितः, पुरुषश्रेष्ठः वीरः लक्ष्मणः, शत्रुसैन्यविनाशकः, यथोचितं नगरीम् प्रविष्टवान्। लक्ष्मणः, बुद्धिमान्, शुद्धसंकल्पः, भ्रातृहिते समर्पितः, यद्यपि कोपयुक्तः, कपिराजस्य प्रासादं प्रति गतवान्। तदा इन्द्रधनुषसमानं धनुः गृहीत्वा, मृत्युपाशसदृशं, मन्दरशिखरवत्, पर्वतसदृशः, तत्र अग्रसरः। भ्रातृसन्देशं मनसि धृत्वा, यथायोग्यं विचारयन्, बृहस्पतिसमः बुद्ध्या, मार्गे चिन्तयन् अग्रसरः। भ्रातृक्रोधाग्निना आवृतः, कामक्रोधसमुत्थितेन, लक्ष्मणः, शान्तिं न प्राप्तः, वातदेवतासदृशः, शीघ्रं प्रवृत्तः। सः वेगात् सालतालाश्वकर्णवृक्षान् पतितवान्, पर्वतशिखराणि वृक्षांश्च वायुवद् विक्षिप्तवान्। क्रुद्धगजः इव, पदैः शिलाः विदारितवान्, एकेन पादेन महान् देशः लङ्घितः, कार्यनिश्चयेन शीघ्रं गतवान्। इक्ष्वाकुवंशसिंहः रामः, विशालां कपिपुरीं किष्किन्धां ददर्श, क्रौञ्चैः पूर्णां, दुर्गमां, पर्वतगह्वरे स्थितां। लक्ष्मणः, सुग्रीवस्य प्रति कोपात् अधरं कम्पयन्, किष्किन्धायाः बहिः उग्रान् वानरान् ददर्श। तं दृष्ट्वा, बलसम्पन्नाः वानराः, गजसदृशाः, शतशः पर्वतशिखराणि वृक्षांश्च गृहीत्वा उपस्थिताः। सर्वे वानराः सज्जीभूताः दृष्ट्वा, लक्ष्मणस्य क्रोधः द्विगुणितः, अग्निः इव बहुवनैः पोषितः। तं व्याकुलं दृष्ट्वा, भयग्रस्ताङ्गाः वानराः, मृत्युसदृशाः, शतशः दिशः पलायिताः। ततः वानरश्रेष्ठाः, सुग्रीवप्रासादं प्रविश्य, लक्ष्मणस्य कोपम् आगमनं च निवेदितवन्तः। तदा, कामन्वितः कपिसिंहः सुग्रीवः, तारया सह मग्नः, तेषां वानराणां वचनं न शृणोति। ततः मन्त्रिणां आज्ञया, पर्वतगजमेखलाः मेघसदृशाः वानराः नगरात् निर्गताः। सर्वे शस्त्रदंष्ट्रयुक्ताः, भीमदर्शनाः, व्याघ्रदंष्ट्राः, उग्ररूपाः वीराः अभवन्। केचित् दशगजबलसम्पन्नाः, केचित् दशगुणबलयुक्ताः, केचित् सहस्रगजबलसम्पन्नाः। तदा क्रुद्धः लक्ष्मणः, दुर्गमां किष्किन्धां, वृक्षधारिभिः महावानरैः पूर्णां, ददर्श। तदा सर्वे वानराः, महाबलाः, प्राकारखातयोर् मध्ये स्थित्वा, बहिः प्रकटिताः। सुग्रीवस्य प्रमादं दृष्ट्वा, भ्रातृकार्यं स्मृत्वा, स्वसंयमी लक्ष्मणः पुनः क्रोधवशः अभवत्। पुरुषसिंहः, दीर्घोष्णश्वासयुक्तः, रक्तनेत्रः, धूमायमानाग्निवत् अभवत्। तस्य जिह्वा शराग्रवत् कम्पमाना, धनुर् बाणैः सहितः, विषसदृशतेजस्, पञ्चमुखसर्पवत् अभवत्। तदा लक्ष्मणः, क्रोधरक्तनेत्रः, अङ्गदं उवाच— "बाल, सुग्रीवाय आगमनं मम निवेदय।" "इह लक्ष्मणः, रामस्य अनुजः, भ्रातृदुःखविह्वलः, द्वारि स्थितः, शत्रुसमुदायविजयिन्।" "यदि तव वचनं प्रियं, तत् कुरु कपे। इदानीं शीघ्रं आगच्छ, शत्रुसमुदायविजयिनः आदेशेन।" लक्ष्मणस्य वचनं शृण्वन्, अङ्गदः शोकसम्भ्रान्तः, "सौमित्रिः अत्र आगतः, पितरं समीपं प्राप्तः," इति उवाच। अङ्गदः, तीक्ष्णवाक्यैः संतप्तः, शोकग्रस्तमुखः, शीघ्रं राजान् पुरतः गत्वा, रुमायाः पादयोः प्रणम्य, तदर्थं निवेदितवान्। सः वीरवानरः, पितुः पादौ गृहीत्वा, मातुः पादौ स्पृष्ट्वा, रुमायाः पादान् अपि स्पृष्ट्वा, तद् कार्यं निवेदितवान्। तदा सः वानरः, निद्रायां तन्द्रायां च आवृतः, न जागरत्; मद्यप्रमत्तः, काममोहितः अभवत्। तदा लक्ष्मणं दृष्ट्वा, वानराः कलकलं कृत्वा, तं शमयितुं यत्नवन्तः, भयात् मूढचित्ताः अभवन्। लक्ष्मणस्य गर्जनं महाप्लावसदृशं, वज्रनादसदृशं दृष्ट्वा, सर्वे सिंहनादं कृत्वा तस्य समीपे स्थिताः। तेन महानादेन जागृतः, वानरः, मदरक्तनेत्रः, भ्रमितः, पुष्पमालाभूषणयुक्तः, जागरितः अभवत्। अङ्गदस्य वचनं शृण्वन्, आगमनं च दृष्ट्वा, कपिराजस्य द्वौ मन्त्रिणौ, प्रशस्तरूपौ, समागतौ। प्लक्षः प्रभवः च, अर्थधर्मनिपुणौ, लक्ष्मणाय निवेदितवन्तौ, यः विविधकार्यार्थं आगतः। सुग्रीवं सम्यक् वाक्यैः शमयित्वा, तौ तस्य समीपं उपविष्टौ, यथा मरुतः इन्द्रस्य समीपं सन्ति। रामलक्ष्मणौ सत्यनिष्ठौ, महातेजस्विनौ, मानुषरूपधारिणौ अपि, राज्यार्हौ, राज्यदायकौ। तयोः एकः द्वारि धनुः धारयन् स्थितः—लक्ष्मणः—यस्य भीताः वानराः शब्दं कर्तुं न शृण्वन्ति। एषः लक्ष्मणः, राघवस्य भ्राता, वाक्यकुशलः, कृतनिश्चयः, रामस्य आदेशेन अत्र आगतः। एवं रामायणस्य किष्किन्धाकाण्डे, लक्ष्मणस्य कोपाग्निः, सुग्रीवस्य प्रमादः, वानराणां भयम्, अङ्गदस्य विनयः, मन्त्रिणां शमवाक्यं च, क्रमशः प्रकटितम्।